AI in de semipublieke sector: Van experiment naar eigenaarschap en samenhang
AI staat inmiddels stevig op de agenda van bestuurders in de semipublieke sector. Het succes van de uitrol is echter nog allerminst vanzelfsprekend, zo blijkt uit onderzoek van &samhoud. Dat heeft niet alleen te maken met technologische inrichting, maar juist ook met het ontbreken van eigenaarschap, actief leiderschap en veranderkracht binnen organisaties.
Het onderzoek laat zien dat bestuurders in sectoren als zorg, energie, mobiliteit en onderwijs AI vrijwel unaniem als relevant beschouwen. Zij zien kansen om AI in te zetten voor betere dienstverlening, lagere werkdruk en efficiëntere processen.
Tegelijkertijd roept de toepassing van AI nieuwe vragen op. Niet zozeer over de technologie zelf, maar over eigenaarschap, samenhang en de manier waarop organisaties richting geven aan deze ontwikkeling.
Daarnaast worstelen bestuurders met de positionering van AI binnen hun organisatie. Veel initiatieven ontstaan op de werkvloer en leveren weliswaar waarde op, maar krijgen lang niet altijd bestuurlijke aandacht. Daardoor ontbreekt vaak de samenhang met de strategische doelen van de organisatie.
AI op de agenda, maar eigenaarschap vaak impliciet
Vrijwel alle bestuurders erkennen het belang van AI. Toch voelt slechts een klein deel zich voldoende toegerust om deze ontwikkeling ook daadwerkelijk richting te geven. In de praktijk beleggen organisaties AI daarom vaak bij IT, de CIO of een groep gemotiveerde professionals.
Daarmee blijft het eigenaarschap vaak impliciet en versnipperd, zegt Leonie Arkesteijn, partner en bestuurder bij &samhoud. “AI wordt vaak gezien als iets technisch, terwijl het in de kern een strategische en organisatorische vraag is. Waar bestuurders zelf het voortouw nemen, ontstaat meer samenhang en krijgen initiatieven duidelijke richting.”
Bestuurders hoeven daarbij geen AI‑specialisten te worden. Wel vraagt AI om actief eigenaarschap. “Dat betekent dat zij voldoende begrip ontwikkelen om afwegingen te maken, prioriteiten te stellen en het gesprek te voeren over de impact van AI op werk, besluitvorming en ethische en publieke waarden. Juist daar maken zij het verschil: door AI te positioneren als onderdeel van de strategische koers van de organisatie.”
Zonder strategische verankering blijft AI versnipperd
Het onderzoek toont aan dat veel organisaties inmiddels de stap hebben gezet naar experimenteren met AI. Zij passen AI vooral toe in operationele processen, bijvoorbeeld voor het samenvatten van documenten of het ondersteunen van communicatie.
Deze toepassingen leveren snel zichtbare tijdswinst op, maar organisaties die AI structureel willen benutten, moeten volgens de onderzoekers verder gaan dan alleen experimenteren. “Dat vraagt om expliciete strategische keuzes”, aldus Arkesteijn. “Organisaties moeten scherp krijgen welke maatschappelijke opgaven zij met AI beter willen bedienen, welke processen en diensten daarbij centraal staan en hoe initiatieven elkaar versterken.”
Organisaties die deze keuzes niet maken, lopen vast in versnippering. Initiatieven blijven naast elkaar bestaan en groeien niet door tot samenhangende toepassingen. Daarmee blijft de impact van AI beperkt, terwijl juist de grotere opbrengst ligt in het verbinden van technologie, organisatie en dienstverlening.
Smart follower vraagt meer dan voorzichtigheid
De semi‑publieke sector positioneert zichzelf vaak als ‘smart follower’ en wil zorgvuldig omgaan met publieke middelen. Die houding past bij de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de sector, maar brengt ook uitdagingen met zich mee.
“Smart follower zijn betekent namelijk niet afwachten, maar gericht voorbereiden”, legt Arkesteijn uit. “Een effectieve smart‑follower strategie vraagt meer dan terughoudendheid alleen. Het is belangrijk om externe ontwikkelingen actief te volgen, maar dat is pas waardevol wanneer organisaties tegelijk investeren in hun eigen fundament: het op orde brengen van data, het vereenvoudigen van processen en het ontwikkelen van medewerkers.”
Implementatiekracht en verandervermogen maken het verschil
&samhoud benadrukt in het onderzoek dat de succesvolle inzet van AI in de praktijk minder afhangt van technologie en meer van de mens en het vermogen om te veranderen. Organisaties die AI structureel toepassen, onderscheiden zich vooral door hun leervermogen. Zij experimenteren doelgericht, reflecteren op wat werkt en schalen succesvolle toepassingen actief op.
Leidinggevenden spelen hierin een sleutelrol. Zij bepalen in hoge mate of AI een abstract thema blijft of onderdeel wordt van het dagelijks werk. Tegelijkertijd krijgen zij in veel organisaties zelf nog beperkt ondersteuning in het werken met AI. Dat vertraagt de adoptie.
“Waar leiders zelf actief leren, experimenteren en het gesprek aangaan, ontstaat ruimte voor AI-toepassingen om daadwerkelijk onderdeel te worden van het dagelijks werk”, aldus Arkesteijn.
Het risico van niet‑handelen
Naast enthousiasme en kansen, roept AI in de semipublieke sector ook reële zorgen op. Bestuurders en toezichthouders stellen scherpe vragen over privacy, biases, verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid. In sectoren waar beslissingen direct impact hebben op burgers en publieke middelen, wordt de inzet van AI terecht langs een kritische meetlat gelegd.
Veel organisaties reageren hierop met voorzichtigheid. Zij starten kleine pilots, beperken toepassingen en richten zich sterk op risicobeheersing.
Die aanpak is volgens de onderzoekers begrijpelijk, maar heeft ook een keerzijde. Zo maken medewerkers steeds vaker gebruik van AI‑toepassingen buiten het zicht van beleid en governance. “Deze zogenoemde ‘schaduw-AI’ ontstaat juist waar duidelijke kaders ontbreken. Daarmee neemt het risico toe op verlies van grip, bijvoorbeeld op dataveiligheid, privacy en de kwaliteit van besluitvorming.”
