Gen AI kan leiden tot enorme productiviteitssprong in de overheid, zorg en het onderwijs
De inzet van gen AI kan de Nederlandse publieke sector een enorme productiviteitsboost geven, zo blijkt uit onderzoek van Boston Consulting Group (BCG). Gen AI zou op termijn tot 465.000 voltijdbanen aan werk kunnen overnemen. Dat biedt niet alleen verlichting voor de krappe arbeidsmarkt, maar kan ook zorgen voor een miljardenbesparing. Het bureau roept de publieke sector op snel werk te maken van het omarmen van gen AI.
In de drie sectoren die door BCG onder de loep zijn genomen – overheid, onderwijs en zorg – werken momenteel 2,1 miljoen mensen. Dat zijn er niet genoeg, want er staan duizenden vacatures open. Met name in de zorg vormen de structurele tekorten een bekend probleem.
Deze kloof tussen bemensing en vraag naar mensen neemt de komende jaren verder toe, zo is de verwachting. Door de krapte op de arbeidsmarkt blijft de publieke sector zitten met functies die niet worden ingevuld. BCG schat in dat dit tekort tegen 2033 is opgelopen naar 425.000 openstaande vacatures.
De mate waarin technologie taken en banen kan overnemen is de afgelopen jaren al veelvuldig onderzocht, met name in de zorg. De razendsnelle opkomst van generatieve AI (gen AI) tilt deze mogelijkheden volgens BCG naar een nieuw niveau.
Volgens de onderzoekers kan de grootschalige inzet van gen AI de productiviteit binnen de publieke sector met maar liefst 15% tot 20% verhogen.
Overheid
Binnen de overheid ligt het grootste potentieel in het automatiseren van taken met een sterk administratief karakter. Denk aan vergunningsaanvragen en dienstverlening aan burgers, maar ook processen rond beleidsontwikkeling of het verwerken van subsidieaanvragen en het analyseren van wet- en regelgeving.
“De grootste impact verwachten we op het gebied van beleidsmedewerkers, HR, IT en administratief personeel”, aldus de onderzoekers. Dergelijke voordelen kunnen worden gerealiseerd in alle geledingen van de overheid, van het Rijk tot uitvoeringsorganisaties, zelfstandige bestuursorganen en lokale overheden.
De gen AI-efficiëntieslag vertaalt zich binnen de overheid in een potentiële productiviteitswinst van 25% tot 30%. Dat komt overeen met een extra productie van 110.000 tot 180.000 voltijdbanen.
“Als de publieke sector die capaciteit via extra personeel in zou moeten vullen, dan zou dat de belastingbetaler 7 tot 9 miljard euro per jaar kosten aan werkgeverslasten”, aldus BCG.
Zorg
De zorgsector bestaat onder andere uit ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en langdurige zorginstellingen. BCG ziet binnen de zorg met name potentieel voor gen AI rond verslaglegging, communicatie en planning.
Een concreet praktijkvoorbeeld: tijdens consulten kan gen AI direct gespreksverslagen genereren en relevante medische informatie structureren. Dit bespaart artsen en verpleegkundigen tijd, vermindert de kans op administratieve fouten en verhoogt de efficiëntie van de patiëntenzorg.
Ook kan gen AI helpen bij het optimaliseren van planningen door automatisch de urgentie en complexiteit van patiëntbehoeften te analyseren.
Al met al kan gen AI zo zorgen voor een potentiële productiviteitswinst van 10% tot 15%. Dat komt overeen met een extra productie van 75.000 tot 145.000 voltijdbanen. Het invullen va deze vacatures met mensen zou 4 tot 7 miljard euro per jaar kosten aan werkgeverslasten.
Lees ook: Ondanks alle investeringen zijn ziekenhuizen nu minder productief dan 10 jaar geleden.
Onderwijs
Onderwijsinstellingen kampen volgens BCG met een toenemende administratieve last en een tekort aan gekwalificeerd personeel, van basisscholen tot universiteiten.
Docenten besteden een aanzienlijk deel van hun tijd aan het voorbereiden van lessen, het nakijken van toetsen en het opstellen van rapportages. Gen AI kan deze processen aanzienlijk versnellen, bijvoorbeeld door op basis van een ruwe schets van de docent een gestructureerd lesplan te genereren.
Daarnaast kan gen AI testresultaten analyseren, patronen herkennen en gepersonaliseerde feedback geven aan leerlingen. Dit verlaagt de administratieve last en stelt docenten in staat zich meer te richten op persoonlijke begeleiding van leerlingen.
Dit alles kan de sector een besparing van 4 tot 6 miljard euro per jaar opleveren. Dit bedrag vloeit voort uit het idee dat gen AI 70.000 tot 140.000 voltijdbanen aan werkzaamheden zou kunnen overpakken.
15 tot 20 miljard per jaar
Opgeteld zou generatieve AI de publieke sector jaarlijks 15 tot 20 miljard euro aan werkgeverslasten kunnen besparen, aldus BCG, waarbij daarnaast de kwaliteit van de publieke dienstverlening op peil wordt gehouden.
De onderzoekers waarschuwen dat de Nederlandse overheid achterop dreigt te raken bij landen die nu al volop inzetten op generatieve AI, zoals de VS, China en ook Europese landen zoals Frankrijk. Duitsland en Italië
“Hoe langer Nederland wacht met het toepassen van gen AI in de publieke sector, hoe groter de kloof tussen vraag en aanbod naar publieke diensten wordt. Met langere wachttijden en mogelijk lagere kwaliteit tot gevolg”, zegt Tessa van Swieten, Managing Director en Partner bij BCG.
De belangrijkste aanbeveling is dan ook om direct aan de slag te gaan. Op basis van een vergelijking op vier criteria – acceptabel risicoprofiel, maatschappelijke urgentie, hoog potentieel en schaal – hebben de consultants vijf use cases voorgesteld die vrij snel voor impact kunnen zorgen:
- Uitkeringen en sociale zekerheid: het automatiseren van administratieve processen om burgers sneller en efficiënter te helpen.
- Politie en veiligheid: snellere analyse van dossiers en intelligence om criminaliteitsbestrijding te verbeteren.
- Zorg: ondersteuning van verslaglegging en diagnostiek om zorgverleners meer tijd te geven voor patiëntenzorg.
- Onderwijs: slimme leerplatformen en geautomatiseerde administratie om de werkdruk van docenten te verlagen.
- Overheidsdienstverlening: versnellen en verbeteren van besluitvorming en ruimte maken voor persoonlijk advies aan burgers.
“Hoewel de Nederlandse publieke sector al experimenteert met gen AI, blijven grootschalige toepassingen uit”, aldus Van Swieten. “Deze terughoudendheid komt mede door het ontbreken van duidelijk beleid rondom het gebruik van gen AI, zeker als er persoonsgegevens worden gebruikt. Begrijpelijk, maar voor een toekomstbestendige publieke sector is nu actie nodig.”
Voor elk van deze veelbelovende themagebieden is volgens BCG een startinvestering van 5 tot 15 miljoen euro nodig om een brede basis leggen voor de implementatie van gen AI.
Meer dan technologie
Publieke organisaties die aan de slag willen met gen AI wordt geadviseerd om verder te kijken dan alleen de technologie. Organisaties moeten processen herontwerpen, medewerkers trainen en verandertrajecten opzetten.
Daarnaast vragen risico’s zoals afhankelijkheid van buitenlandse technologie om scherp toezicht. Ook moeten specifieke uitdagingen zoals vooringenomen AI-resultaten door vooroordelen in trainingsdata, achterlopende regelgeving en de complexiteit van bestaande overheidsprocessen worden aangepakt.
