Netcongestie vraagt om actie op systeemniveau
Door het groeiende probleem van netcongestie grijpt de ACM in. Samen met netbeheerders worden concrete plannen opgesteld om de fysieke infrastructuur te verbeteren. Maar dat alleen is niet voldoende, betoogt Hugo Arts, Managing Consultant bij SeederDeBoer: beheersing van congestie vraagt om versterking van het hele systeem en nauwe samenwerking in de keten.
Het Nederlandse elektriciteitsnet loopt tegen zijn grenzen aan door een combinatie van factoren. De vraag naar stroom groeit razendsnel door elektrificatie, warmtepompen, laadpalen en de opmars van zonne- en windenergie. Tegelijkertijd is de stroomproductie steeds vaker decentraal en wisselend, wat zorgt voor flinke pieken in vraag en aanbod.
De fysieke uitbreiding van het net – denk aan kabels, transformatoren en verdeelstations – kost veel tijd en doorloopt vaak complexe ruimtelijke procedures. Daardoor blijven veel aanvragen lang liggen.
Daarnaast wordt er nog weinig gebruikgemaakt van flexibele contracten of vormen van congestiemanagement, terwijl de regelgeving dit steeds beter mogelijk maakt. Netbeheerders zijn terughoudend, omdat zij beperkte controle hebben over gedeeld netgebruik en daarom extra veiligheidsmarges moeten aanhouden. Daar komt bij dat investeringen in netuitbreiding hard nodig zijn, maar tegelijkertijd beperkt worden door de manier waarop tarieven gereguleerd zijn.
Tot slot is het energiesysteem een complex speelveld van overheden, bedrijven, netbeheerders en burgers. Die moeten onderling afstemmen wie welke capaciteit krijgt en op welk moment.
Deze combinatie van technische, financiële en organisatorische factoren leidt tot wachtrijen, vertragingen en structurele netcongestie. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) signaleert dit steeds nadrukkelijker en wil dit aanpakken. Het is daarom tijd voor actie op systeemniveau.
Een systeemvernieuwing is nodig
De uitdagingen in het energiesysteem zijn niet uitsluitend technisch van aard; ze zijn ingebed in een breder systeem van regels, gewoontes, verantwoordelijkheden en verwachtingen. Schaarste en weerstand ontstaan niet alleen door een tekort aan kabels en transformatoren, maar doordat het geheel van instituties, processen en relaties onvoldoende is meegegroeid met de dynamiek van de energietransitie.
Een duurzaam antwoord vraagt daarom om veranderingen op systeemniveau. Dat betekent: anders kijken, anders organiseren en anders samenwerken. Wat vraagt dit van ons?
Heldere rollen en systeemregie
De energiewereld is een lange keten van publieke en private partijen. Als de druk op het systeem toeneemt, wordt het noodzakelijk om helderder afspraken te maken over rollen, bevoegdheden en besluitvorming. Niet om meer regels te maken, maar om de onderlinge afhankelijkheden beter te begrijpen en te organiseren.
Mogelijk moeten we de verantwoordelijkheden op systeemniveau beleggen, in plaats van dat alle individuele spelers hun eigen ‘stoeptegel’ managen. Het gaat erom dat het gehele terras er goed bij ligt.
Wendbaarheid binnen een programmatische aanpak
De energietransitie kent veel onzekerheden: technologische, maatschappelijke en economische. Grote projecten hebben daarom behoefte aan een programmatische aanpak waarin richting wordt gegeven, maar ook ruimte blijft voor bijsturing. We moeten op een andere manier naar begrippen als stabiliteit en wendbaarheid gaan kijken. Deze kunnen prima naast elkaar bestaan, maar vragen andere uitgangspunten bij het ontwerpen van de toekomst.
Gezamenlijke betekenisgeving en belangenafweging
Verschillende partijen ervaren de gevolgen van netcongestie anders. Daarom is het belangrijk om een gezamenlijke taal te ontwikkelen voor problemen, kansen en prioriteiten. Niet iedereen hoeft hetzelfde te vinden, maar een gedeeld begrip is noodzakelijk om keuzes te maken in een context van schaarste.
Flexibiliteit als maatschappelijke opgave
Flexibiliteit wordt vaak technisch ingevuld (denk aan flexcontracten, congestiemanagement of datagedreven netgebruik). Maar ook de manier waarop energie geleverd wordt, moeten we herzien. Er zijn op dit moment veel beperkingen die indirect voortkomen uit onze hoge maatschappelijke verwachtingen.
De juridische en praktische zekerheden die we vragen van ons systeem zorgen ervoor dat ketenspelers zichzelf moeten indekken en kunnen blijven verantwoorden. Dit lijkt een goede zaak, maar betekent simpelweg dat iedereen in de keten extra zekerheden moet inbouwen (en dus extra kosten met zich meebrengt).
Van hard werken naar systemisch kijken
Het is onvoldoende om alleen maar harder te werken aan fysieke infrastructuur. De wezenlijke stap is het versterken van het hele systeem: de manier waarop partijen samenwerken en de gevolgen van hun onderlinge afhankelijkheid. Het zit ‘m daarbij in die systemische vernieuwing, waar de sleutel ligt om de spanningen van vandaag om te zetten in de veerkracht van morgen.
Dit vraagt om vertrouwen, gelijkwaardigheid bij het gezamenlijk ontdekken van nieuwe systemen en bovendien om moed van de deelnemers. Moed om gezamenlijk onze toekomst, stukje bij beetje, anders vorm te geven.
