‘Anticipeer tijdig op financieel ravijnjaar voor sociaal domein’
Gemeenten hebben het binnen het sociaal domein al zwaar met allerlei uitdagingen. Maar in 2026 komt daar wel een heel grote uitdaging bij: dan is er €3 miljard minder beschikbaar vanuit het gemeentefonds – een korting van maar liefst 8%. Chiel Peters, partner bij Hiemstra & De Vries, legt uit waarom het belangrijk is om hier nu al op te anticiperen.
“2026 is het financiële ravijnjaar voor het sociaal domein”, waarschuwt Peters. “Als gemeenten niet tijdig ingrijpen, dan krijgen de meeste te maken met grote financiële tekorten.”
“Actie is nodig, want als gemeenten actie uitstellen en afwachten gaan uiteindelijk de financiële maatregelen de boventoon voeren. Met als resultaat dat er tijdens een crisis hardere en bottere maatregelen nodig zijn, die vanuit rechtmatigheid en financiën genomen worden en voorbijgaan aan de bedoeling of visie.”
“Wachten en doorschuiven van vraagstukken leidt alleen maar tot verergering van het probleem en dus tot het inzetten van steeds grovere maatregelen”, geeft hij aan. “Denk aan het stikstofdossier, de energietransitie of de woningbouwopgave. Laat het sociaal domein niet zo’n dossier worden. Nú is er nog een keuze.”
“Vanuit onze ervaring binnen Hiemstra & De Vries adviseren wij gemeenten om zo vroeg als mogelijk te anticiperen op het mogelijk financieel tekort. Hiermee kan vanuit de ambitie realistische keuzes worden gemaakt en kan de organisatie worden klaargestoomd voor de toekomst: een wendbare organisatie die opgavegericht werkt en ervoor zorgt dat de inhoud en beleidsdoelen leidend zijn én binnen financiële kaders passen.”
Drie lessen
Peters drukt gemeenten dan ook op het hart om nú te starten met het wendbaar en toekomstgericht klaarmaken van het sociaal domein. Hij deelt drie lessen die daarbij kunnen helpen:
1: Werk opgave- en ontwikkelgericht
“Een visie heeft iedere gemeente. De crux zit hem in het vertalen van die visie naar de dagelijkse operatie, waarbij teams werken vanuit opgaves. Werken in opgaveteams met een multidisciplinair karakter, in plaats van werken en denken vanuit een koker of kolom. Samenwerking tussen financiën, informatie, beleid, uitvoering en contractmanagement. Hier hoort in veel gevallen organiseren bij.”
“De opgaves zijn concreet en uitgewerkt als een businesscase waarbij inhoud en financiën samenkomen. Dit is het concrete en verbindende doel van de opgaveteams. Het voorkomt dat men het eigen belang of de eigen kennis voorop stelt: het doel en de opgave staat voorop.”
“De inhoudelijke opgavedoelen zijn gekoppeld aan financiële indicatoren en kaders. De teams werken lerend vanuit praktische wijsheid en zijn datagedreven: zij kijken terug en monitoren de juiste informatie om steeds beter vooruit te komen.”
2: Zorg voor urgentie, handel toekomstgericht en blijf koersvast
“Zorg dat er binnen de gemeente voldoende urgentie leeft om tijdig te anticiperen. Gebruik deze urgentie om breed draagvlak te realiseren om anders en toekomstgericht te handelen. Zorg daarbij dat de inhoudelijke transformatie wordt gekoppeld aan de financiële uitdagingen in het hele systeem.“
“Vervolgens is koersvast handelen en ontwikkelen vereist om de focus te houden en het steeds beter te doen. Koersvast handelen betekent ook de koers continu uitdragen en vraagt om cultuurdragers – leiders die vanaf het begin betrokken zijn en verantwoordelijkheid nemen om de transitie in goede banen te leiden en een duurzame oplossing te realiseren.”
3: Datagedreven werken in praktijk gebracht
“Gemeenten beschikken over grote hoeveelheden relevante informatie. Een geleerde les is om die data te gebruiken voor voorspelmodellen die inzicht geven in toekomstige uitgaven binnen bijvoorbeeld thema’s, producten en bij zorgaanbieders. Ervaring in de praktijk verbetert de voorspellingsmodellen.”
“Neem als voorbeeld de praktijkervaring met facturatiegedrag. Als bekend is dat bepaalde aanbieders hier structureel laat mee zijn, dan is het noodzaak om hier tijdig op te handelen en het gedrag bij de aanbieder te veranderen. Ook zij hebben er baat bij om voortgang te realiseren.”
“De sturingsinformatie om te voorspellen en te monitoren wordt gebruikt in de overleggen tussen beleid, financiën en contractmanagement. Maar ook om een scherp gesprek te voeren met aanbieders.”
