Nederlanders bezorgd over inzet van algoritmen door overheid
Nederlandse burgers zijn zich in toenemende mate bewust van de rol van algoritmen binnen de overheid, maar ervaren tegelijkertijd een gebrek aan grip en transparantie. Dat blijkt uit onderzoek van Highberg in samenwerking met onderzoeksbureau No Ties.
Op de vraag of ze zelf ooit te maken hebben gehad met geautomatiseerde besluitvorming door de overheid, zegt 14% van de respondenten dit meerdere keren te hebben ervaren, en nog eens 7% één keer. Een ruime meerderheid (73%) weet echter niet of dit het geval is geweest.
Die onduidelijkheid over het gebruik van algoritmen vertaalt zich in een sterke behoefte aan transparantie, aldus de onderzoekers. Maar liefst 94% van de respondenten geeft aan het (soms of altijd) belangrijk te vinden om te begrijpen hoe een geautomatiseerd besluit tot stand komt.
“Het feit dat zoveel mensen niet weten of zij geraakt zijn door een algoritme, wijst op het onzichtbare karakter van deze technologie in het dagelijks leven”, aldus Sabine Steenwinkel-den Daas, Senior Consultant bij Highberg. “Omdat algoritmen vaak ongemerkt op de achtergrond functioneren, merken burgers niet altijd wanneer ze ermee te maken hebben.”
Transparantie
De discussie rondom algoritmen loopt al geruime tijd, maar kreeg in Nederland brede aandacht na een reeks schandalen bij overheidsinstanties. Tijdens de toeslagenaffaire leidde het gebruik van algoritmen en big data door de Dienst Toeslagen tot discriminatie en schending van de privacy.
Volgens toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens hebben algoritmen binnen de Belastingdienst bovendien geleid tot etnisch profileren, een vorm van discriminatie die in strijd is met de wet.
Uit het Highberg-onderzoek komt naar voren dat 74% van de ondervraagden vindt dat de overheid onvoldoende duidelijk is over het gebruik van algoritmen.
“Bij het toekennen van toeslagen of het inschatten van risico’s is er zelden een duidelijk moment waarop zichtbaar wordt dat een algoritme invloed heeft gehad op een besluit”, zegt Steenwinkel-den Daas. “Juist daarom is het belangrijk dat de overheid duidelijk maakt wanneer en hoe algoritmen worden ingezet. Alleen met zichtbaarheid en uitleg kunnen burgers begrijpen wat er gebeurt en waar nodig hun rechten uitoefenen.”
Vertrouwen overheid staat onder druk
Slechts 15% van de respondenten laat weten vertrouwen te hebben in de manier waarop de overheid algoritmen inzet. Daarnaast leeft er veel onvrede over de omgang met persoonlijke gegevens. Iets meer dan de helft van de respondenten (51%) wil meer controle over welke gegevens de overheid verzamelt.
Op de vraag of de huidige wet- en regelgeving voldoende bescherming biedt tegen misbruik van data en algoritmen, antwoordt slechts 7% van de Nederlanders volmondig ‘ja’. Een ruime meerderheid vindt dat er óf verbetering nodig is (36%) óf dat de bescherming momenteel onvoldoende is (37%).
De voordelen voor de samenleving
Hoewel het vertrouwen in de communicatie over algoritmen laag is, hechten Nederlanders wel degelijk waarde aan de manier waarop deze technologie wordt ingezet. Transparantie (59%), eerlijkheid (57%) en privacy (57%) worden het vaakst genoemd als de belangrijkste waarden bij het gebruik van algoritmen door de overheid.
Burgers wijzen het gebruik van data en algoritmen niet per definitie af – ze zien juist kansen om de samenleving ermee te verbeteren. Vooral toepassingen op het gebied van veiligheid en criminaliteitsbestrijding (53%), betere gezondheidszorg (42%) en snellere, eerlijkere overheidsdienstverlening (37%) worden als veelbelovend beschouwd.
