Verdere achteruitgang ondernemersklimaat wijst op zorgwekkende trend
Het Nederlandse ondernemingsklimaat is de afgelopen jaren in een zorgwekkende mate achteruitgegaan. De aantrekkelijkheid van Nederland en het verdienvermogen van ons land staan hiermee sterk onder druk, zo waarschuwt PwC in een internationale benchmark.
Uit een vergelijking met negen landen blijkt dat Nederland – ondanks alle beloftes van de afgelopen kabinetten – moeite heeft om het ondernemingsklimaat voor bedrijven aantrekkelijker te maken.
Om tot zijn conclusies te komen, beoordeelde PwC 65 indicatoren die bepalend zijn voor het ondernemingsklimaat, zoals de arbeidsmarkt, infrastructuur, economie en politieke situatie.
“Als we de overall score gebaseerd op alle indicatoren bekijken, zien we dat het ondernemingsklimaat tussen 2013 en 2018 verbeterde, maar daarna verslechterde”, aldus Barbara Baarsma, Hoofdeconoom van PwC en UvA-hoogleraar. “Vooral de laatste drie jaar is dat het geval. In 2024 ligt de score ruim onder het niveau van 2013, het jaar waarin de Nederlandse economie nog herstellende was van de financiële crisis.”
De achteruitgang hangt samen met diverse factoren, waaronder de verslechterde politieke stemming rond bedrijven, meer onzekerheid over economisch beleid en de lagere scores op milieu, begrotingsbeleid en internationale handel als aandeel van het bruto binnenlands product.
“Nederland scoorde altijd goed op politieke stabiliteit, voor ondernemers is dat een belangrijke factor”, aldus Baarsma. “Maar er is sprake van grote politieke onzekerheid, en daarmee creëer je bij bedrijven onzekerheid over beleid. Dan snap ik wel dat je je investeringen uitstelt.”
Het gaat volgens de onderzoekers niet alleen om de politieke chaos in Den Haag, maar ook over problemen bij tal van uitvoeringsorganisaties. “De uitvoeringskracht van Nederland staat enorm onder druk. Neem het UWV, de Belastingdienst, de Douane, allemaal instanties waar bedrijven mee te maken hebben. Het onderzoek laat zien dat de effectiviteit van overheidsbeleid en uitvoering onder druk staat.”
Naast politieke instabiliteit spelen ook de tekorten aan vakkrachten bedrijven parten. Daarbovenop kampt Nederland met structurele problemen rond stikstof, woningbouw en het overvolle stroomnet.
Opgeteld leiden al deze factoren ertoe dat minder bedrijven overwegen om zich in Nederland te vestigen. Ook werpen steeds meer Nederlandse bedrijven een blik over de grens. De afgelopen jaren pakten multinationals Shell, Unilever en DSM al hun biezen. Onlangs werd bekend dat ook verzekeraar Aegon overweegt te vertrekken.
VNO-NCW roept al langer dat de situatie steeds nijpender wordt. Uit eigen onderzoek van de ondernemersorganisatie kwam naar voren dat één op de vijf ondernemers overweegt te verhuizen.
“Er is niet langer sprake van een tijdelijke terugval, maar van een structurele trend die vraagt om aandacht en actie”, luidt Baarsma de noodklok.
Kloof met koplopers groeit
PwC kijkt voor zijn analyse naar landen die cultureel en economisch op Nederland lijken en waarmee Nederland concurreert als vestigingsplaats voor internationale bedrijven. Hoewel Nederland nog steeds vijfde staat – onafgebroken sinds 2018 – groeit de kloof met koplopers Zwitserland, Luxemburg, Denemarken en Ierland.
In vergelijking met onze buurlanden levert Nederland geen terrein in. Het ondernemingsklimaat in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en België blijft volgens PwC nog altijd achter bij dat van Nederland.
Hetzelfde geldt voor de Verenigde Staten. “Gemiddeld scoort het Nederlandse ondernemingsklimaat beter dan de Verenigde Staten, maar als we per categorie kijken scoort de VS bijvoorbeeld weer beter op belastingen”, licht Baarsma toe.
Het effect van het aantreden van de tweede regering-Trump is nog niet zichtbaar, doordat de data in het onderzoek loopt tot en met 2024. “Deze resultaten zijn geen garantie voor de toekomst. Maar ik durf de voorspelling wel aan dat we volgend jaar een ‘Trump-effect’ zullen zien. Dat zal in verschillende indicatoren zichtbaar zijn.”
Uit een aparte analyse met Singapore blijkt dat de Zuidoost-Aziatische stadstaat in alle zes categorieën van het ondernemingsklimaat ver voorloopt op Nederland. Sinds 2013 is de kloof niet alleen gegroeid, maar zelfs meer dan verdrievoudigd.
Volgens Baarsma geldt Singapore bij uitstek als een land waaraan Nederland zich zou moeten kunnen spiegelen. “Beide landen kennen vergelijkbare uitdagingen: beperkte fysieke ruimte, een open economie en een sterke internationale handelspositie.”
Ondernemingsklimaat cruciaal voor welvaart en welzijn
Volgens de PwC-econoom staan “ons verdienvermogen en onze brede welvaart” op het spel. “Je hebt een verdieneconomie nodig om de publieke en semipublieke sector te laten draaien. Zorg, onderwijs en defensie hebben geld nodig, maar dat geld moet wel door ondernemingen verdiend worden.”
Agnes Koops, bestuursvoorzitter van PwC, hoort dezelfde zorgen over het ondernemingsklimaat bij klanten. Naast het (toekomstige) kabinet, roept ze ook ondernemers op om de schouders onder verbeteringen te zetten.
“Nederland heeft veel kennis en innovatiekracht, en het benutten daarvan is essentieel. Naast elkaar op verantwoordelijkheden aan te spreken, is het belangrijk dat we samenwerken aan oplossingen. Neem bijvoorbeeld regio Eindhoven, waar zowel overheid als bedrijven de handen ineenslaan voor onder meer woningbouw, onderwijs en mobiliteit. Een prachtig voorbeeld van hoe we die samenwerking in kunnen vullen.”
