Van klimaatkaart naar maatwerk: Data als kompas voor klimaatbestendige wijken
Wateroverlast, droogte en hittegolven stellen gemeenten voor een belangrijke opgave: hoe maak je bestaande wijken bestand tegen klimaatverandering? Van Dam Datapartners pleit in een nieuwe whitepaper voor een datagedreven aanpak. Zo kunnen gemeenten per wijk inzicht krijgen in klimaatrisico’s en mogelijke maatregelen.
De noodzaak om in te grijpen neemt volgens het adviesbureau toe. Klimaatverandering leidt niet alleen tot hogere temperaturen, maar ook tot extremere weersomstandigheden. Voor gemeenten vertaalt zich dat onder meer in ondergelopen straten, hittestress en schade aan groen en gebouwen.
Tegelijkertijd vraagt klimaatadaptatie om maatwerk. De ene wijk telt bijvoorbeeld veel ouderen, terwijl elders vooral gezinnen met jonge kinderen wonen. Ook bebouwing, groenvoorzieningen en bodem zijn niet overal hetzelfde. Volgens Van Dam Datapartners moet daarom op wijkniveau worden bepaald waar de grootste kwetsbaarheden liggen.
Gegevens brengen lokale risico’s in beeld
Centraal in de aanpak van het bureau staat het combineren van verschillende gegevensbronnen. Openbare databronnen bieden bijvoorbeeld informatie over hittestress, droogte en bodemdaling. Die informatie kan worden gecombineerd met onder andere demografische gegevens en gemeentelijke data. Ook meldingen van inwoners kunnen inzicht geven in problemen die daadwerkelijk worden ervaren.
“Data staan natuurlijk niet gelijk aan inzicht. Maar met behulp van data ontstaan wel inzichten”, stelt Sam Mulder, adviseur bij Van Dam Datapartners. “Deze gegevens vormen een basis voor het inrichten van een openbare ruimte die beter bestand is tegen de gevolgen van klimaatverandering.”
Om te laten zien hoe dat in de praktijk werkt, zoomen de auteurs in op twee willekeurige wijken in gemeenten in Nederland met een verschillende bevolkingssamenstelling: een gebied in Ede met relatief veel ouderen en een wijk in Lansingerland waar veel gezinnen met kinderen wonen.
Ouderen in Ede
Voor het gebied in Ede combineert Van Dam Datapartners gegevens uit publieke bronnen, bijvoorbeeld over de aanwezigheid van 65-plussers met kaarten over onder meer verstening, afstand tot verkoeling, gevoelstemperatuur en wateroverlast. Ouderen zijn relatief kwetsbaar voor bijvoorbeeld hittegolven en overstromende straten.
“Datagedreven werken is een middel om klimaatadaptatie gerichter af te stemmen op de lokale situatie.”
Uit de analyse komt naar voren dat in het gebied 20% tot 30% van de bewoners 65-plus is en dat de afstand tot een koele plek op veel plaatsen meer dan 400 meter bedraagt. Daarnaast kan de gevoelstemperatuur op hete dagen boven de 40 graden uitkomen. Ook zijn er straten waar na hevige regenval meer dan 30 centimeter water kan staan.
“Het klimaatadaptief inrichten van een wijk waar veel ouderen wonen vraagt om specifieke maatregelen”, aldus Mulder. “Denk onder meer aan extra bomen, groene gevels en voorzieningen voor lokale waterberging. Ook grotere boomspiegels helpen; dat zijn de stukken onverharde grond direct rondom de stam van bomen. Daardoor kan regenwater makkelijker de bodem intrekken.”
Jonge gezinnen in Lansingerland
Het tweede voorbeeld betreft De Ackers in Bergschenhoek, sinds 2007 deel van de gemeente Lansingerland. Meer dan 55% van de inwoners behoort daar tot huishoudens met kinderen. Die bevolkingssamenstelling brengt andere behoeften met zich mee. De whitepaper noemt bijvoorbeeld speelgelegenheden, fietsstraten, autovrije zones en voldoende schaduwrijke plekken.
Ondanks de aanwezige groenstroken en bomen is volgens de analyse 60% tot 70% van de wijk overmatig versteend. Voor veel bewoners ligt verkoeling bovendien op meer dan 500 meter afstand. Op warme zomerdagen kan de gevoelstemperatuur oplopen tot maar liefst 43 graden.
Ook water vormt een aandachtspunt. Bij een extreme bui kan op sommige straten tot wel 30 centimeter water blijven staan. Van Dam Datapartners ziet onder meer mogelijkheden voor wadi’s. Dat zijn verlaagde groenstroken waar regenwater wordt opgevangen en in de bodem kan wegzakken. “Door dit soort afwateringsplaatsen te combineren met speeltoestellen ontstaat tegelijk extra recreatieruimte, waar gezinnen met kinderen behoefte aan hebben”, geeft Mulder aan.
Van klimaatkaart naar maatwerk
De voorbeelden illustreren volgens Van Dam Datapartners vooral dat dezelfde klimaatopgave niet automatisch tot dezelfde ingreep leidt. Maatregelen moeten aansluiten op zowel fysieke omstandigheden als de bewoners van een wijk. Zo hebben sommige wijken baat bij groene daken en groene parkeerplaatsen, terwijl voor andere wijken grotere groeiplaatsen voor bomen en droogtebestendige plantensoorten uitkomst bieden.
De Klimaateffectatlas kan hierbij een eerste beeld geven, maar is volgens Van Dam Datapartners niet voldoende. Wanneer je de informatie uit de atlas aanvult met bijvoorbeeld CBS-data, gegevens van het Kadaster en lokale data over onder andere riolering, groen en wijkinitiatieven, krijg je een gedetailleerder beeld.
“Door de juiste data te registreren en combineren, ontstaat inzicht in de potentiële problemen en oplossingen op wijkniveau”, concludeert Mulder. “Daarmee is datagedreven werken geen doel op zich, maar een middel om klimaatadaptatie gerichter af te stemmen op de lokale situatie.”
