10 jaar Europese subsidies: Wat kunnen decentrale overheden leren van €1,5 miljard?
Nederlandse decentrale overheden ontvingen de afgelopen tien jaar gezamenlijk bijna €1,5 miljard aan Europese subsidies. Experts van Kenniscentrum Europa en ERAC brengen in kaart waar dit geld terechtkwam, hoe het werd besteed en welke lessen beleidsmakers hieruit kunnen trekken voor de komende beleidscyclus.
Tussen 1 april 2016 en 1 april 2026 ontvingen Nederlandse decentrale overheden gezamenlijk bijna €1,5 miljard aan Europese subsidie. Dat bedrag laat zien hoeveel Europese middelen rechtstreeks bij gemeenten, provincies en waterschappen terechtkwamen. Zelfs wanneer de subsidie uiteindelijk terechtkomt bij bedrijven, kennisinstellingen of maatschappelijke organisaties, spelen decentrale overheden vaak een belangrijke rol als initiatiefnemer, partner of verbinder.
Uit de EU-monitor van ERAC blijkt dat Europese samenwerking inmiddels stevig is verankerd binnen het Nederlandse decentrale bestuur. De 1.996 projecten die tussen 2016 en 2026 subsidiegeld hebben ontvangen richten zich op uiteenlopende maatschappelijke opgaven zoals arbeidsmarktontwikkeling, sociale inclusie, biodiversiteit, klimaatadaptatie, innovatie, digitalisering en grensoverschrijdende samenwerking.
Wanneer naar het totale subsidiebudget wordt gekeken, springt het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+) eruit. ESF+ heeft tot nu toe €212 miljoen toegekende subsidie gepubliceerd. Binnen het EU-monitorsysteem is te zien dat dit programma bijna de helft van alle middelen uit de nationale Europese programma’s waarvoor decentrale overheden subsidie ontvangen vertegenwoordigt.
Dat is niet verrassend. Arbeidsmarktparticipatie, inclusie en scholing behoren namelijk tot de kerntaken van gemeenten. Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 zijn gemeenten in Nederland wettelijk verantwoordelijk voor het begeleiden van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Naast ESF+ nemen Nederlandse decentrale overheden in de huidige programmaperiode deel aan programma’s als Horizon Europe, LIFE, CEF, Interreg, Digital Europe, ELFPO en het nieuwe Interregional Innovation Investments-programma (I3).
Daarbij vallen duidelijke verschillen op tussen het aantal projecten en de hoogte van de toegekende subsidie. Zo is Horizon Europe met 61 projecten het meest gebruikte Europese programma onder Nederlandse decentrale overheden binnen de programma’s die rechtstreeks door de Europese Commissie worden aangestuurd. Het totale subsidiebedrag bedraagt ongeveer € 23 miljoen, aanzienlijk minder dan bij ESF+.
Dit verschil laat zien dat budgetomvang niet automatisch iets zegt over de intensiteit van samenwerking. Waar ESF+ relatief grote projecten financiert, bestaat Horizon Europe uit veel afzonderlijke innovatieprojecten waarin kennisontwikkeling, experimenteren en internationale samenwerking centraal staan.
| Regie | Europese subsidie | Projecten |
|---|---|---|
| Regionale regie | € 144.088.298 | 212 |
| Nationale regie | € 224.620.723 | 230 |
| Europese regie | € 93.444.139 | 188 |
Bron: Kenniscentrum Europa Decentraal
Ook Connecting Europe Facility (CEF) laat een ander beeld zien. Het programma is bedoeld om investeringen in de Europese transport-, energie- en digitale infrastructuur te versnellen. Hoewel slechts elf projecten zijn toegekend, vertegenwoordigen deze gezamenlijk ruim €28 miljoen aan subsidie. Dat sluit aan bij het kapitaalintensieve karakter van dit type investeringen.
Verschillende overheden, verschillende rollen
Gemeenten ontvingen in de periode 2016-2026 ruim €1 miljard aan Europese middelen. Daarmee nemen zij ongeveer 72% van alle rechtstreeks aan decentrale overheden toegekende Europese middelen voor hun rekening. Waterschappen volgden met bijna €217 miljoen en provincies met ongeveer €197 miljoen.
Gemeenten blijken sterk vertegenwoordigd in programma’s die aansluiten op lokale maatschappelijke opgaven. Vooral binnen ESF+, AMIF, Erasmus+, CEF en diverse EFRO-programma’s zijn zij vaak aanvrager of projectpartner.
Provincies zijn relatief vaak actief binnen programma’s die zich richten op innovatie, economische ontwikkeling en interregionale samenwerking. In programma’s als Horizon Europe, Digital Europe, Interreg en I3 vervullen zij regelmatig een verbindende rol tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden.
Waterschappen laten vooral een sterk profiel zien binnen programma’s op het gebied van water, natuur en duurzaamheid. Binnen LIFE is 45% van de toegekende subsidie aan decentrale overheden gekoppeld aan waterschappen. Binnen ELFPO loopt dat aandeel op tot ongeveer 80%.
Juist de programma’s waarin de deelname evenwichtiger is verdeeld, zoals LIFE en Interreg Duitsland-Nederland, laten zien dat complexe maatschappelijke opgaven steeds vaker vragen om samenwerking tussen bestuurslagen.
Opvallend is daarnaast dat het relatief nieuwe Interregional Innovation Investments-programma (I3) vooralsnog uitsluitend provinciale deelname kent. Dat onderstreept de rol van provincies als aanjager van interregionale innovatie en de uitvoering van de Slimme Specialisatiestrategieën (S3).
Deze cijfers laten zien hoeveel Europese subsidie rechtstreeks bij decentrale overheden terechtkomt, maar geven niet het volledige beeld van hun rol. Tussen 2016 en 2026 ontvingen gemeenten, provincies en waterschappen 8,63% van alle Europese middelen die aan Nederlandse begunstigden zijn toegekend.
Decentrale overheden leveren bovendien vaak een belangrijke bijdrage aan projecten van bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties door partijen te verbinden, projecten te ontwikkelen en Europese middelen mede vorm te geven.
Europese projecten als spiegel van maatschappelijke opgaven
Misschien wel de belangrijkste conclusie uit tien jaar monitoring is dat Europese projecten veel vertellen over de maatschappelijke ontwikkelingen binnen regio’s. De verdeling van projecten over programma’s laat zien welke opgaven prioriteit krijgen, welke samenwerkingsverbanden ontstaan en op welke thema’s regio’s zich ontwikkelen.
Arbeidsmarktontwikkeling en sociale inclusie blijven belangrijke speerpunten. Biodiversiteit, natuurherstel, klimaatadaptatie en verduurzaming nemen de afgelopen jaren een steeds prominentere plaats in binnen Europese programma’s.
Ook innovatie en economische vernieuwing worden belangrijker. Programma’s als Horizon Europe, Digital Europe en I3 richten zich steeds nadrukkelijker op economische transities, digitalisering, nieuwe technologieën en de versterking van regionale innovatieketens.
Decentrale relevantie
Uit de analyse van de monitorcijfers blijkt dat decentrale overheden vooral succesvol zijn binnen programma’s die aansluiten bij hun wettelijke taken en maatschappelijke opgaven. Door maatschappelijke opgaven die aansluiten bij de eigen beleidsdoelen als uitgangspunt te nemen en deze te koppelen aan passende Europese financieringsmogelijkheden, kunnen decentrale overheden hun kansen op Europese financiering vergroten. Dit betekent ook dat zij gerichter kunnen zoeken naar een Europees fonds.
De monitor maakt ook zichtbaar welke organisaties succesvol zijn binnen bepaalde programma’s, welke netwerken al bestaan en op welke thema’s regio’s ervaring hebben opgebouwd. Een provincie kan bijvoorbeeld analyseren op welke innovatiethema’s regionale partners al succesvol deelnemen binnen Horizon Europe. Een gemeente kan onderzoeken welke organisaties ervaring hebben met ESF+-projecten of Europese stedelijke programma’s. Een waterschap kan inzicht verkrijgen in bestaande Europese netwerken rond waterbeheer, klimaatadaptatie of biodiversiteit.
Het benutten en verder ontwikkelen van deze netwerken vergroot de kans op Europese financiering. Bestaande netwerken binnen decentrale overheden, zoals de kring van gemeentesecretarissen en thematische samenwerkingsverbanden op bijvoorbeeld digitalisering, vormen daarvoor een waardevolle basis. Ook de fondsenwijzer biedt voorbeelden van decentrale overheden die eerder succesvol Europese subsidies hebben verworven.
De monitor biedt daarnaast aanknopingspunten voor de volgende Europese financieringsperiode, namelijk het Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2028-2034. Tegelijkertijd verschuift binnen het nieuwe MFK de nadruk verder naar thema’s zoals innovatie en concurrentievermogen.
Juist op deze thema’s laat de monitor ook zien dat provincies al een sterke positie innemen, door hun deelname aan programma’s als Horizon Europe. Dit biedt provincies de mogelijkheid om deze positie verder te versterken.
Conclusie
Europese subsidiedata vormen meer dan een overzicht van ontvangen middelen. Ze laten zien waar kennis, samenwerking en ervaring aanwezig zijn en helpen decentrale overheden om nieuwe Europese kansen beter te benutten.
Europese projecten laten daarmee niet alleen zien waar geld naartoe gaat, maar ook waar een regio naartoe beweegt. Die inzichten bieden decentrale overheden aanknopingspunten om hun rol als verbinder binnen het regionale ecosysteem verder te versterken. Ze maken zichtbaar welke organisaties al succesvol Europees samenwerken en waar nieuwe partnerschappen kunnen ontstaan.
Een artikel van Sophia Vermaas (Kenniscentrum Europa), Chantal Peters (ERAC) en Maartje van Stiphout (ERAC).
