Digital Omnibus on AI: Gemeenten krijgen meer tijd voor hoog-risico AI
Het Europees Parlement heeft onlangs ingestemd met de Digital Omnibus on AI: een pakket aanpassingen op de bestaande EU AI Act. Het doel hiervan is om regels praktischer en minder belastend te maken. Experts van Van Dam Datapartners schetsen wat de impact van deze nieuwe EU-wet is op gemeenten.
Het besluit om de Digital Omnibus on AI in te voeren wordt door organisaties in heel Europa overwegend positief ontvangen. De bestaande AI Act was niet voor iedereen even begrijpelijk of uitvoerbaar, en de nieuwe aanpassingen maken de eisen duidelijker en beter toepasbaar in de praktijk.
Ook uitstel is onderdeel van de nieuwe wet. Voor zelfstandige hoog-risico AI-systemen geldt nu uiterlijk 2 december 2027 als deadline (in plaats van 2026); voor systemen die zijn ingebouwd in gereguleerde producten wordt dat uiterlijk 2 augustus 2028. Dat is ruim een jaar later dan oorspronkelijk gepland.
De keuze voor uitstel is niet zozeer een politieke afweging, maar vloeit voort uit een praktische vertraging in de uitvoering. De Europese technische standaarden die de compliance-route moeten definiëren zijn namelijk vertraagd en worden niet vóór eind 2027 verwacht. De richting van de wetgeving blijft echter ongewijzigd; het uitstel verandert niets aan de inhoudelijke kaders.
Impact op gemeenten
Veel organisaties in verschillende sectoren profiteren van de uitstelregeling. Binnen gemeenten is de mate van uitstel relatief hoog, omdat in het sociaal domein al snel veel toepassingen onder de categorie hoog risico vallen. Denk aan geautomatiseerde besluitvorming rond Wmo-indicaties, uitkeringen, risicosignalering in de jeugdzorg of schuldhulpverlening. Ook algoritmes voor fraudedetectie en systemen die bepalen of iemand in aanmerking komt voor toeslagen of subsidies vallen hieronder.
Tegelijkertijd zijn er onderdelen die niet worden uitgesteld. De transparantieplicht voor chatbots en AI-gegenereerde content geldt per 2 augustus 2026, net als de eis rond AI-geletterdheid en de verboden AI-praktijken. Een chatbot op de gemeentelijke website of een AI-tool die communicatie-uitingen genereert, valt dus nog steeds onder de regels die dit jaar ingaan.
Daarnaast bevat de Digital Omnibus on AI ook andere aanscherpingen, zoals een nieuw verbod op AI die zonder toestemming intieme beelden genereert, en een mogelijkheid om onder strikte voorwaarden gevoelige data te gebruiken voor biastoetsing.
Aan de slag
Voor het gebruik van hoog-risico AI is de extra tijd welkom, en in sommige gevallen zelfs noodzakelijk, maar het is geen reden om af te wachten. Dit is juist een geschikt moment om systemen te inventariseren en vast te leggen hoe en met welke gegevens deze worden ingezet.
Een concreet startpunt daarvoor is de IAMA: het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes. Dit instrument voor overheidsorganisaties faciliteert een interdisciplinaire dialoog en ondersteunt besluitvorming bij de ontwikkeling en inzet van algoritmische systemen, zowel voor AI als voor andere algoritmes.
Begin 2026 is de IAMA geactualiseerd en expliciet in lijn gebracht met de AI-verordening, inclusief de verplichting tot een grondrechteneffectbeoordeling voor hoog-risico systemen. Organisaties die het IAMA nu al uitvoeren, hebben tegen de definitieve deadline al een groot deel van de benodigde voorbereiding afgerond.
Conclusie
De Omnibus on AI geeft gemeenten extra tijd, maar niet minder verantwoordelijkheid. De kern blijft simpel: het gebruik van AI brengt verantwoordelijkheid met zich mee, zeker wanneer AI invloed heeft op het leven van mensen.
Daarom blijft de opgave onveranderd: niet alleen voldoen aan toekomstige regels, maar nu al zorgen voor transparante, controleerbare en verantwoorde inzet van algoritmes en AI-systemen binnen het publieke domein.
Een artikel van Van Dam Datapartners, een adviesbureau dat organisaties helpt om datagedreven te werken via analyse, technologie, advies en trainingen.
