AI als extra paar handen in de ggz: Kansen vragen om duidelijke regie
De geestelijke gezondheidszorg (ggz) loopt tegen haar grenzen aan. AI wordt hierbij vaak naar voren geschoven als mogelijke oplossing. In een nieuwe whitepaper stelt KPMG dat AI de sector effectief kan ontlasten – mits de technologie wordt ingezet als ondersteuning, niet als vervanger.
De uitdagingen binnen de ggz zijn ondertussen bekend: wachttijden lopen op, professionals raken overbelast en tegelijkertijd blijft de zorgvraag groeien en complexer worden. Volgens KPMG is daarmee geen sprake van een tijdelijk capaciteitsprobleem, maar van structurele druk op het ggz-systeem.
Juist in die omgeving lijkt het aantrekkelijk om kunstmatige intelligentie in te zetten. Digitale ondersteuning kan immers altijd beschikbaar zijn, kent in principe geen wachttijd en is schaalbaar. Daarmee kan ze de toegang tot ondersteuning vergemakkelijken. De vraag is echter welke rol AI-oplossingen verantwoord kunnen vervullen binnen de ggz.
Niet de behandelaar vervangen
KPMG plaatst in de whitepaper direct een belangrijke kanttekening bij het enthousiasme rond AI. “Deze systemen kunnen empathisch en overtuigend communiceren, maar beschikken niet over begrip, context of professionele verantwoordelijkheid”, schrijven de auteurs. “Juist in een domein waarin nuance, begrenzing en duiding cruciaal zijn, is dat geen detail maar een fundamentele beperking.”
Een overtuigend antwoord is per slot van rekening niet automatisch een goed antwoord. AI kan informatie geven die logisch klinkt en geruststellend overkomt, terwijl die onvolledig of onjuist is. Bij zelfdiagnose komt daar nog bij dat de manier waarop een cliënt een vraag formuleert grote invloed kan hebben op het antwoord. Zo kan de technologie bestaande aannames onbedoeld bevestigen of versterken.
De auteurs zien daarom vooral waarde in samenwerking tussen mens en technologie: “AI biedt schaal, snelheid en consistentie. De professional brengt context, duiding en verantwoordelijkheid. Juist die combinatie maakt impact mogelijk.”
“Succesvolle toepassingen positioneren AI niet als vervanger, maar als aanvulling met expliciete borging van professionele regie.”
Concreet kan AI bijvoorbeeld ondersteuning bieden bij psycho-educatie en administratieve werkzaamheden zoals verslaglegging. Dit kan professionals ontlasten en meer ruimte creëren voor menselijk contact. De voorwaarde is hierbij wel dat de zorgprofessional de regie houdt.
Van chatbot tot vroegsignalering
Dit is geen verre toekomstmuziek meer. KPMG beschrijft verschillende toepassingen die laten zien hoe AI nu al in de ggz wordt ingezet.
Een voorbeeld is Wysa, een digitale dienst voor mentale ondersteuning die een AI-chatbot combineert met menselijke coaches. Via de chatbot kunnen gebruikers 24 uur per dag gesprekken voeren en oefeningen doen, onder meer op het gebied van cognitieve gedragstherapie en mindfulness. Signaleert de AI-toepassing mogelijke risico’s, dan kan een professional worden ingeroepen.
Andere toepassingen richten zich op specifieke onderdelen van het zorgproces. Neem MoodCapture. Deze oplossing analyseert via smartphonegebruik veranderingen in gezichtsuitdrukking en context om verschuivingen in stemming vroegtijdig te signaleren.
Ook is er LIV, een oplossing die cliënten ondersteunt bij het verwoorden van klachten buiten reguliere behandeluren. De tool maakt daarvan gestructureerde samenvattingen en klinische suggesties voor behandelaars.
Hippocratic AI, tot slot, zet AI-agents in voor routinematig patiëntcontact, bijvoorbeeld ter voorbereiding op een intake, voor nazorg en om patiënten te ondersteunen bij het volgen van hun behandeling. Waar nodig neemt een professional het over.
“De vraag is daarom niet of AI fouten maakt, maar welke fouten acceptabel zijn.”
Deze voorbeelden illustreren volgens KPMG een breder principe. Voor cliënten kan AI fungeren als laagdrempelige eerste stap, voor zorgprofessionals als hulpmiddel en voor organisaties als middel om capaciteitsproblemen en administratieve druk te verminderen.
“Succesvolle toepassingen hebben één ding gemeen”, aldus de auteurs: “Ze positioneren AI niet als vervanger, maar als aanvulling met expliciete borging van professionele regie.”
Geen optimisme, maar expliciete keuzes
Enkel de technologie implementeren is niet genoeg. Mentale gezondheidsgegevens behoren tot de gevoeligste persoonsgegevens en vragen volgens KPMG om expliciete waarborgen rondom privacy en dataveiligheid. Bovendien is geen enkel AI-model onfeilbaar.
“De vraag is daarom niet of AI fouten maakt, maar welke fouten acceptabel zijn, wie daarvoor verantwoordelijk is en hoe daar continu op wordt gestuurd”, stelt de whitepaper. “AI vraagt dus niet om optimisme of terughoudendheid, maar om expliciete keuzes.”
Van losse pilots naar een zorgsysteem
De grootste valkuil is volgens de auteurs dat organisaties AI blijven behandelen als een verzameling van losse pilots. “Daarmee blijft de impact beperkt en ontstaat versnippering. De echte doorbraak ligt in het organiseren van AI als onderdeel van het zorgsysteem. Dat begint bij de basis: kwalitatieve data, eenduidige definities en helder beschreven processen waarin AI een duidelijke rol heeft.”
Ze benadrukken dat de toepassing van AI het hele zorgsysteem raakt. Daarom kan het niet uitsluitend binnen afzonderlijke zorginstellingen worden georganiseerd; samenwerking tussen zorgaanbieders, gemeenten, verzekeraars, kennisinstituten en technologiepartners is cruciaal. Zo kunnen gezamenlijke standaarden voor onder meer validatie, bias, risicoclassificatie en modelbeheer ontstaan.
“Zonder die gezamenlijke basis blijven toepassingen gefragmenteerd en blijft de echte impact uit”, aldus de auteurs, die tot slot de belofte van AI relativeren: “AI gaat de ggz niet redden. Maar het kan wel degelijk een belangrijk deel van de oplossing zijn, mits het zorgvuldig wordt ingezet.”
