Nederlandse overheid maakt veel meer gebruik van AI dan jaar geleden
De opmars van generatieve AI binnen de Nederlandse overheid is het afgelopen jaar in een stroomversnelling geraakt. Waar de technologie begin 2024 nog vooral onderwerp was van verkennende gesprekken, is de focus inmiddels verschoven naar de integratie van AI in de dagelijkse werkprocessen. Dit blijkt uit de nieuwe Overheidsbrede Monitor GenAI van TNO.
De fase van vrijblijvend experimenteren lijkt grotendeels achter ons te liggen. In 2024 telde TNO slechts acht specifieke projecten; in de nieuwste monitor zijn maar liefst 81 verschillende gen AI-toepassingen in kaart gebracht bij diverse overheidsorganisaties.
Deze stijging betreft het totaal aantal unieke praktijkvoorbeelden – van slimme chatbots tot complexe analysetools – dat door de onderzoekers is gevonden via een brede inventarisatie bij ministeries, provincies en uitvoeringsinstanties.
De cijfers uit de monitor tonen een brede adoptie over alle bestuurslagen heen. Vooral gemeenten blijken de wegbereiders; zij nemen met 34 actieve toepassingen bijna de helft van het totaal voor hun rekening.
Ook bij de centrale overheid en agentschappen zoals de RVO en het KNMI is de technologie inmiddels geland. Opvallend is de volwassenheid van deze initiatieven: 46% van de in kaart gebrachte toepassingen is de testfase inmiddels ontgroeid en maakt deel uit van de reguliere bedrijfsvoering.
De onzichtbare assistent
In de praktijk fungeert gen AI hoofdzakelijk als een onzichtbare kracht in de achterkamer. Bijna 80% van de toepassingen is bedoeld voor intern gebruik door ambtenaren, waarbij de nadruk ligt op het efficiënter verwerken van tekst en gegevens.
Dit varieert van systemen die cliëntgesprekken samenvatten voor re-integratiecoaches bij WerkSaam Westfriesland tot chatbots die medewerkers helpen bij het doorzoeken van complexe beleidsstukken. Slechts een klein deel van de toepassingen richt zich direct op de burger, zoals de leeshulp Tolkie die teksten toegankelijker maakt voor laaggeletterden.
Ondanks het enthousiasme waarschuwen de onderzoekers voor een blinde vaart op de technologische hype. “Innoveren met gen AI is echter geen doel op zichzelf”, zo stelt het rapport. “Het risico is dat door deze hoge verwachtingen en druk een technologiepush ontstaat.”
Deze druk wordt ook op de werkvloer gevoeld. Een van de geïnterviewde innovators merkt op: “Je wordt helemaal gek van die hype om generatieve AI heen. Je hebt bijna het gevoel van: ik moet nu iets doen.”
Legacy-muren
Een ander struikelblok voor structurele innovatie is de staat van de huidige digitale infrastructuur. Veel overheidsinstellingen lopen tegen de grenzen van hun bestaande systemen aan wanneer zij moderne taalmodellen willen integreren.
“Alle spullen die we nu hebben draaien, productioneel gezien, zijn gewoon oud. Dat is de vorige generatie”, aldus een van de respondenten in het onderzoek. Dit dwingt organisaties zoals het Nationaal Archief om voor hun ‘Archiefassistent’ volledig losstaande systemen te bouwen, omdat de oude machinekamer de nieuwe techniek niet kan bijbenen.
Tot slot laat de monitor zien dat er nog geen eenduidige lijn zit in de manier waarop risico’s worden gewogen. Zo wordt Microsoft CoPilot door de ene instantie als ‘hoog risico’ geclassificeerd, terwijl andere organisaties het onder de noemer ‘overige algoritmes’ scharen.
Deze inconsistente interpretatie van veiligheids- en privacykaders is een van de uitdagingen die de overheid moet tackelen om de overstap van incidentele successen naar een verantwoorde, overheidsbrede AI-strategie te maken.
Uiteindelijk is de huidige golf aan toepassingen pas het startsein voor een grotere beweging. Veel organisaties gebruiken de huidige projecten vooral om de organisatie AI-klaar te maken voor wat nog komen gaat.
Zoals een van de geïnterviewde innovators het in het rapport samenvat: “Wij willen leren over werken met AI. Een bot is de meest simpele manier om dat te doen, en we willen het als vliegwiel gebruiken voor andere toepassingen.”
