‘FOMO speelt grotere rol bij AI-investeringen dan ROI’
Bestuurders blijven volop investeren in kunstmatige intelligentie. Vorig jaar verhoogde 85% van de onderzochte ondernemingen hun AI-uitgaven en 91% is van plan dat dit jaar opnieuw te doen, zo blijkt uit onderzoek van Deloitte. Deze massale investeringsdrang lijkt meer gedreven door FOMO dan door tastbaar rendement: slechts 6% van de organisaties verdient zijn AI-investeringen binnen één jaar terug.
Deloitte ondervroeg voor zijn onderzoek 1.854 topbestuurders uit Europa en het Midden-Oosten. Ook hield het bureau 24 diepte-interviews.
De C-suite en het management van grote bedrijven blijken AI weliswaar massaal bovenaan de agenda de zetten, maar de beloofde opbrengsten laten veelal nog op zich wachten: bij de meeste (gangbare) AI-toepassingen duurt het twee tot vier jaar voordat de baten zichtbaar worden.
Dit is fors langer dan de gebruikelijke terugverdienperiode van 7 tot 12 maanden die doorgaans wordt verwacht voor technologie-investeringen.
De vraag is: als de ROI zo tegenvalt, waarom blijft 91% de budgetten dan verhogen? Het antwoord is volgens Deloitte de strategische angst om de boot te missen. De C-suite beschouwt AI als een “bedrijfseconomisch vereiste”.
“Als wij het niet doen, doet iemand anders het wel – en dan lopen wij achter”, stelt een bestuurder uit de consumentensector. Een collega uit de financiële sector is net zo direct: “Als je niet investeert, ga je achterblijven.”
De vijf barrières voor tastbare ROI
Het rapport noemt vijf hoofdoorzaken van een tegenvallende ROI. Allereerst blijken veel van de voordelen niet tastbaar en lastig te monetariseren, zoals een hogere werknemerstevredenheid of sterkere klantbetrokkenheid.
Een tweede probleem zijn de vaak gefragmenteerde platforms en problemen met datakwaliteit. Veel organisaties overschatten hun datavolwassenheid en investeren in AI-toepassingen voordat ze de kernproblemen in data of infrastructuur aanpakken, wat de resultaten vertraagt. Proof of concepts die draaien op “onrealistische dummydata” wekken optimisme, maar falen zodra ze worden gevuld met echte data.
Daarbij komt dat de technologie zich sneller ontwikkelt dan de meetmethoden, waardoor verwachtingen soms halverwege een project bijgesteld worden. De hype kan ook leiden tot voortijdige investeringen.
En zelfs als de techniek werkt, is er de menselijke factor nog: de adoptie hangt af van het managen van culturele weerstand en de mate waarin medewerkers de nieuwe tools omarmen.
Tot slot is de bijdrage van AI lastig geïsoleerd te meten, omdat het vaak wordt uitgerold naast bredere digitale, operationele of structurele veranderingen.
Wat koplopers anders doen
Het onderzoek identificeert wel een kopgroep van ‘AI ROI leiders’, die ongeveer 20% van de respondenten vertegenwoordigen. Deze organisaties presteren significant beter.
Hun geheim? Ze behandelen AI niet als een IT-project, maar als een ondernemingsbrede transformatie. Ze zien AI als een kans om hun bedrijfsmodel fundamenteel te herzien.
Dit vertaalt zich in gedifferentieerde investeringen: 95% van deze koplopers besteedt meer dan 10% van het techbudget aan AI. Eigenaarschap is stevig verankerd in de top: bij 10% van alle respondenten is de CEO de primaire eigenaar van de AI-agenda.
Deze leiders meten de ROI ook anders; 86% hanteert expliciet verschillende kaders en tijdshorizonten voor generatieve versus agentic AI. Cruciaal is de mensgerichte adoptie: AI wordt gepositioneerd als een hulpmiddel dat werk verbetert. Tot slot verankeren deze leiders AI-vaardigheden als een kerncompetentie. 40% van hen stelt AI-training verplicht.
De juiste meetlat voor de juiste AI
Deloitte adviseert organisaties dan ook om de meetlat aan te passen aan het type AI. Generatieve AI, gericht op productiviteit, levert sneller resultaat op: 15% van de organisaties meldt hier al een “aanzienlijke ROI”.
Agentic AI – complexere systemen die end-to-end processen beheren – is een langetermijninvestering. Hier ziet slechts 10% al een ROI, en de meesten verwachten die pas binnen één tot vijf jaar.
Lees ook: De werkelijke waarde van AI-agents berekenen.
“Generatieve AI vereist een fundamentele verandering in hoe bedrijven werken, dus de voordelen zijn niet altijd direct zichtbaar”, aldus Jorg Schalekamp, AI-lead bij Deloitte Nederland. “AI gaat niet alleen om kosten besparen, maar om het bouwen van een slimmer, innovatiever en veerkrachtiger bedrijf op de lange termijn.”
