Europa streeft naar simpeler financieringslandschap: Minder fondsen, meer focus
De Europese Commissie presenteerde vorige week haar eerste voorstellen voor de nieuwe EU-meerjarenbegroting. Deze plannen brengen aanzienlijke veranderingen met zich mee voor het Europese subsidielandschap, schrijft Steven Berens van ERAC.
Europa is van plan de meerjarenbegroting vanaf 2028 fors te verhogen: van bijna €800 miljard nu naar bijna €2 biljoen. Tegelijkertijd stelt de Europese Commissie (EC) een meer flexibele, gestroomlijnde en eenvoudiger begrotingsstructuur voor.
Brussel wil de afdrachten vanuit de lidstaten niet te veel laten stijgen want daar zijn verschillende lidstaten, waaronder Nederland, fel op tegen. Daarom zoekt de Commissie naar nieuwe ‘eigen middelen’: onder andere door heffingen op tabak en elektronisch afval én grote Europese bedrijven te belasten. Met name dat laatste is opvallend, aangezien de Europese Commissie met het Fonds voor het Competitievermogen juist wil zorgen dat Europa aantrekkelijk blijft voor (grote en innovatieve) bedrijven.
De discussie over de hoogte van de voorgenomen Europese begroting én de nieuwe eigen middelen van de Europese Unie zal de komende tijd dan ook gevoerd worden. Demissionair minister van Financiën Heinen heeft al laten weten de voorgestelde begroting, van bijna €2 biljoen, ‘echt te hoog’ te vinden. De komende maanden zullen de verschillende lidstaten hun positie gaan bepalen. In principe moeten alle lidstaten unaniem akkoord gaan met de begroting.
Een simpeler financieringslandschap
Europa wordt vaak gezien als een papieren tijger en als complex. Daar wil de EC daadwerkelijk iets aan doen. Daarom stelt de Europese Commissie voor om het Europese financieringslandschap grondig te versimpelen. Een veelvoud aan programma’s en fondsen maakt plaats voor een sterk versimpeld financieringslandschap.
Dat is goed nieuws, want het creëert op het eerste oog duidelijkheid in de prioritering die Europa heeft. De Commissie wil bijvoorbeeld negen fondsen, die nu door regio’s worden uitgevoerd, waaronder het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), Europees Sociaal Fonds (ESF) en het Europees Landbouwprogramma voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO), bundelen.
Dat moet gebeuren in één Nationaal & Regionaal Partnerschapsfonds. Daarmee doet Brussel, tenminste op papier, een belangrijke stap terug van de Nationale Enveloppen waar het eerder op inzette.
Een Europees Fonds voor het Competitievermogen slokt op zijn beurt het merendeel van de centrale fondsen op en moet Europese projecten op het gebied van klimaat & duurzame industrie (€26 miljard), gezondheid & biotech (€20 miljard), digitalisering (€51 miljard) en defensie, veiligheid & ruimtevaart (€125 miljard) ondersteunen.
Horizon Europe (€175 miljard) blijft weliswaar bestaan maar vormt onderdeel van dit fonds evenals het Innovation Fund (€41 miljard).
Naast dit megafonds blijft er voor de Connecting Europe Facility, het Civil Protection Mechanism, het Single Market Programme, Erasmus+ en het AgoraEU programma (een samenvoegsel van Creative Europe en CERV) een eigen plekje weggelegd. Een InvestEU garantie-instrument van €11 miljard moet additionele investeringen uit de markt trekken.
Onduidelijkheid over de rol van het Rijk en de Provincies
De Europese Commissie stuurt aan op het vormen van nationale en regionale partnerschappen en biedt handvaten om op basis hiervan de totstandkoming én de uitvoering van de plannen in te richten. Daarbij is er sprake van een aanzienlijke mate van vrijblijvendheid voor lidstaten om dit naar eigen inzicht te organiseren.
Dat roept de vraag op welke keuze Nederland straks maakt: blijft er voor regio’s een sterke rol weggelegd in programmering én de uitvoering om te zorgen voor een stevige regionale verankering? Of pakt het Rijk meer regie op de strategische programmering om samenwerking over landsdelen heen mogelijk te maken? In hoeverre blijft het concept van Smart Specialisation overeind als richtinggevend kader voor het maken van slimme keuzes binnen de lidstaat én om samenwerkingen binnen Interreg programma’s op te zetten?
Interreg-plannen
Lidstaten mogen een Interreg plan indienen om samenwerkingsprogramma’s op te zetten en aanspraak te maken op de Europese pot van €10 miljard. Welke programma’s dat worden en hoe deze pot gaat worden verdeeld, blijft grotendeels onduidelijk. Welliswaar is er ruimte voor interregionale samenwerking maar een instrument als I3 uit de huidige periode, waarmee een brug werd geslagen tussen Cohesie en Competitievermogen, lijkt te ontbreken.
Versimpelde afrekenmethodieken
Zowel in het Fonds voor het Competitievermogen, Horizon Europe als in het Nationaal & Regionaal Partnerschapsfonds stuurt de Europese Commissie aan op het standaardiseren van Simplified Cost Options (een vast bedrag of percentage per activiteit) of Financing not Linked to Costs (een vast bedrag per resultaat). Dat is een significante koerswijziging ten opzichte van de huidige periode waarbij begunstigden nog veelal worden betaald op basis van gemaakte kosten.
Hoewel het gebruik van Simplified Cost Options en Financing not Linked to Costs de verantwoording voor begunstigden en de subsidieverstrekker ogenschijnlijk makkelijker maakt roept dit ook vragen op: Zijn subsidieverstrekkers aan de voorkant niet juist meer tijd kwijt om kosten te bepalen? Hoe kan succes straks worden gemeten en maken controles op afstand door financieel experts straks plaats voor project bezoeken door inhoudelijke experts? Hoe kan Financing not Linked to Costs worden toegepast op innovatieprojecten waarbij onzekerheid inherent is?
Hoe nu verder?
De nieuwe begroting zal vanaf 2028 ingaan dus er is nog ruim twee jaar voordat er een akkoord hoeft te zijn. Het is niet te verwachten dat dit akkoord er eerder is. Wat wel te verwachten is: de nieuwe begroting en opzet zullen grote gevolgen hebben voor het financieringslandschap en voor Nederlandse partijen die hiervan gebruikmaken.
