Hoe gemeenten kunnen bezuinigen zonder kerntaken uit het oog te verliezen
Gemeenten staan onder toenemende financiële druk. Tegelijkertijd verwachten inwoners dat belangrijke voorzieningen blijven bestaan en de kwaliteit van dienstverlening niet afneemt. Hoe kunnen gemeenten deze uitdagingen slim aanpakken? Auke de Ridder van Rijnconsult deelt zijn visie.
Stijgende zorguitgaven, vergrijzing en de energietransitie zetten de budgetten van gemeenten flink onder spanning. Daarbij komt dat gemeenten in 2026 aanzienlijk minder geld zullen krijgen van het Rijk (ook bekend als het ravijnjaar).
Deze financiële uitdagingen vragen om slimme en structurele oplossingen. Gemeenten moeten strategische keuzes maken om hun financiën duurzaam op orde te brengen, terwijl ze blijven investeren in leefbaarheid en maatschappelijke doelen.
Een duurzame oplossing begint met een fundamentele herziening van de financiële strategie. Het is tijd om voorbij tijdelijke ingrepen te kijken en te zoeken naar structurele maatregelen die zowel nu als in de toekomst standhouden.
Een structurele aanpak voor een gezonde financiële basis
Een zorgvuldige herziening van gemeentelijke uitgaven is nodig. Gemeenten kunnen niet langer alles blijven doen zoals ze dat gewend zijn. Het is belangrijk dat deze herziening proactief gebeurt, en niet pas wanneer acute financiële problemen zich voordoen. Daarom moeten er slimme keuzes gemaakt worden om de financiën duurzaam op orde te krijgen.
Tegelijkertijd zijn veel voorzieningen die door gemeenten worden geboden essentieel voor de leefbaarheid van steden en dorpen. Dit maakt het belangrijk om te zorgen dat bezuinigingen niet zomaar leiden tot verlies van kwaliteit of dienstverlening.
Vaak wordt bij bezuinigingen als eerste gedacht aan tijdelijke oplossingen of zogenaamde kaasschaafbezuinigingen, waarbij overal een klein beetje wordt afgeschaafd. Hoewel dit op korte termijn aantrekkelijk lijkt, bieden dergelijke maatregelen zelden een structurele oplossing. Sterker nog, kaasschaafmethodes kunnen contraproductief zijn, omdat essentiële onderdelen van de organisatie daardoor te weinig ruimte krijgen om goed te functioneren.
Het is van belang dat gemeenten structurele oplossingen vinden die niet alleen op de korte termijn gericht zijn, maar ook bijdragen aan de wendbaarheid op de lange termijn. Dit betekent: niet kijken naar opgelegde taakstellingen of snelle bezuinigingen, maar naar waar realistische kansen liggen om zaken anders te doen.
Soms betekent dit dat bepaalde voorzieningen zouden kunnen verdwijnen of anders ingericht moeten worden, maar het doel is altijd om een duurzame basis te leggen voor de toekomst van de gemeente en de doelen die zij nastreeft.
Het grote plaatje in beeld krijgen
Effectief bezuinigen start met helder inzicht. Door uitgaven en prestaties transparant te maken en te vergelijken met andere gemeenten, ontstaan kansen voor gerichte actie. Om echt goed te kunnen bezuinigen, moet je eerst een goed totaalbeeld hebben van de uitgangspositie van de gemeente. Wat kost alles nu, en hoe verhoudt dat zich tot de beschikbare middelen en tot de situatie in vergelijkbare gemeenten?
Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van een benchmark, die laat zien wat een gemeente uitgeeft aan voorzieningen voor burgers en hoe efficiënt de gemeentelijke organisatie is ingericht. Vanuit dit overzicht kunnen beleidsmakers inzoomen op specifieke kostenposten, zoals personeelskosten, en bekijken waar kansen liggen voor echte besparingen.
De kosten van een gemeente hangen voor een groot deel af van de keuzes die worden gemaakt over het voorzieningenniveau en de manier waarop taken worden uitgevoerd. Een gemeente die kiest voor veel voorzieningen van hoge kwaliteit en een minder efficiënte uitvoering, zal logischerwijs hogere uitgaven hebben. Door inzichtelijk te maken welke keuzes op dit gebied zijn gemaakt, ontstaan aanknopingspunten voor besparingen of andere toekomstbestendige keuzes.
Daarnaast zijn er factoren die in meer of mindere mate buiten de invloed van een gemeente liggen, zoals de samenstelling van de bevolking of de fysieke kenmerken van een gebied. Het identificeren van deze oncontroleerbare factoren helpt om reële besparingsopties te onderscheiden van onhaalbare verwachtingen. Deze factoren bepalen deels de kosten op terreinen als het sociaal domein en de infrastructuur.
Door de invloed van deze factoren te isoleren, wordt duidelijk in welke mate de gemeente wel mogelijkheden heeft om keuzes te maken en te besparen.
Van analyse naar actie
Een van de beste manieren om te zien welke keuzes in de praktijk mogelijk zijn, is door te leren van andere gemeenten. Daarom vergelijken we in onze aanpak bij Rijnconsult gemeenten met zorgvuldig geselecteerde en vergelijkbaar gemaakte referentiegemeenten. Daarbij houden we onder andere rekening met verschillen in omstandigheden en organisatie, zodat zoveel mogelijk ‘appels met appels’ worden vergeleken.
Deze geobjectiveerde benchmark laat zien welke keuzes in andere gemeenten gemaakt zijn en wat daarvan de (financiële) gevolgen zijn. Deze gevolgen maken we zoveel mogelijk inzichtelijk aan de hand van kengetallen. Zo krijg je als gemeente een realistisch en onderbouwd beeld van de mogelijkheden en gevolgen van (andere) keuzes voor je eigen gemeente.
Onze aanpak is erop gericht om niet alleen cijfers te presenteren, maar ook om de mensen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie actief te betrekken bij het vinden van oplossingen. Zo krijgen de cijfers betekenis en ontstaat er draagvlak voor de benodigde besluitvorming.
Dit doen we onder andere door gebruik te maken van de ‘dialoogmapmethode’, een bewezen participatietool die gericht is op het creëren van gezamenlijke inzichten en consensus. Hierbij brengen we alle betrokkenen – ambtenaren, burgers en maatschappelijke organisaties – samen in een gestructureerd overleg om te praten over de mogelijkheden om te bezuinigen.
Dit ‘vinden van gemeenschappelijke taal’ en urgentie helpt om oplossingen te vinden die breed gedragen worden en dus ook makkelijker in en uit te voeren zijn.
Conclusie
Een duurzame en structurele aanpak van gemeentelijke financiën is geen eenvoudige opgave, maar wel een noodzakelijke. Door verder te kijken dan tijdelijke oplossingen en kaasschaafmethodes, kunnen gemeenten strategische keuzes maken die niet alleen acute problemen aanpakken, maar ook een sterke financiële basis leggen voor de toekomst.
Met transparantie, samenwerking en maatwerk als uitgangspunten kunnen gemeenten hun uitgaven herzien en slim besparen zonder hun maatschappelijke doelen uit het oog te verliezen. Participatie van inwoners, maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen zorgt bovendien voor draagvlak, begrip en betere besluitvorming.
Gemeenten die nu investeren in structurele oplossingen, bouwen niet alleen aan financiële gezondheid, maar ook aan vertrouwen en veerkracht in hun gemeenschap.
Een artikel van Auke de Ridder, senior organisatieadviseur bij Rijnconsult. Het artikel kwam tot stand met dank aan de inzichten van Rien Bruins, senior onderzoeker en partner bij Cebeon, het Centrum voor Beleidsadviserend Onderzoek. Rijnconsult werkt nauw samen met Cebeon voor financiële en kwantitatieve onderbouwing.
