Traditionele schooltijden steeds vaker verleden tijd bij basisscholen

15 maart 2018 Consultancy.nl

Slechts 41% van de basisscholen hanteert momenteel traditionele schooltijden. Dat percentage is de afgelopen tijd flink gedaald: zes jaar geleden lag het nog op zo’n 80%. Op een derde van de scholen wordt momenteel het continurooster gebruikt en verder wordt de laatste jaren relatief vaak de overstap gemaakt naar het vijf-gelijke-dagenmodel. Inmiddels gebruiken meer scholen een van deze twee roosters dan het traditionele lestijdenmodel. De belangrijkste oorzaken voor de verschuiving zijn werkende ouders en het lerarentekort.

Het is een bekend fenomeen dat basisschoolleerlingen in de ochtend naar hun klas gaan en tussen de middag vrij zijn om – thuis of op school – een boterham eten. Daarnaast zijn we van oudsher gewend dat de kinderen iedere woensdag vroeg naar huis mogen. Al enkele decennia loopt hierbij het aantal kinderen dat tussen de middag thuis luncht terug. Dit doordat steeds vaker beide ouders werken en in de middag bezet zijn, waardoor ooit het zogenaamde ‘overblijven’ werd geïntroduceerd; de lunchuitbesteding en kinderopvang op de basisschool. 

Vandaag de dag staat zowel dit overblijven als de vrije woensdagmiddag steeds meer onder druk. Waar het overblijven ontstond als antwoord op gezinnen met twee werkende ouders, is deze ontwikkeling anno 2018 zo vergevorderd dat die ouders vaak ook niet meer beschikbaar zijn om zo nu en dan op te treden als overblijfouder. Hierdoor lunchen kinderen tegenwoordig vaak met hun leraar in de klas. En doordat steeds meer scholen tegenwoordig een continurooster hanteren, waarbij kinderen iedere doordeweekse dag even lang naar school gaan, is ook de vrije woensdagmiddag niet langer vanzelfsprekend.

Rapportage Schooltijden in het basisonderwijs

Dit zijn enkele van de meest opvallende bevindingen die te lezen zijn in het onderzoeksverslag 'Rapportage Schooltijden in het basisonderwijs’, uitgevoerd door DUO Onderwijsonderzoek & Advies. Aan 401 leerkrachten werkzaam op Nederlandse basisscholen werd gevraagd welk schooltijdenmodel hun school hanteert. De onderwijzers mochten kiezen uit vijf opties: (1) het traditionele model, (2) het continurooster, waar zowel middagpauze als lesuren zijn ingekort maar de vrije woensdagmiddag gehandhaafd blijft, (3) het vijf-gelijke-dagenmodel, oftewel een continurooster zonder vrije woensdagmiddag, (4) het Hoornse model, een variant op het traditionele model waarbij kinderen naast woensdag- ook vrijdagmiddag vrij zijn of (5) een ander model. 

Welk schooltijden hanteren basisscholen

Uit de enquête blijkt dat er in onderwijsland sprake is van een heuse lestijdenmodelverschuiving. Terwijl de meeste basisscholen nog steeds op het traditionele model leunen, is dat percentage in zo’n zes jaar tijd fors teruggelopen. In het schooljaar 2011-2012 was op maar liefst 77% van de basisscholen het traditionele lestijdenmodel van kracht, terwijl in 2016-2017 nog maar 50% van de scholen dat beleid volgde. In het huidige schooljaar, 2017-2018, daalde het percentage nog verder, zodat nu nog maar 41% het traditionele schooltijdenmodel hanteert. In vergelijking met het schooljaar 2011-2012 is het aantal scholen dat het model hanteert daarmee bijna gehalveerd.

Het continurooster kent een omgekeerde trend. In het schooljaar 2011-2012 hanteerde slechts 6% van de basisscholen dat lestijdenmodel, terwijl in het huidige schooljaar 33% van de scholen het continurooster toepast. In vergelijking met het schooljaar 2011-2012 is het aantal scholen dat in 2017-2018 het continurooster gebruikt bijna verzesvoudigd. Het vijf-gelijke-dagenmodel beleeft een vergelijkbare opmars: in het schooljaar 2011-2012 hanteerde slechts 1% van de basisscholen zo’n lestijdenmodel, terwijl in het huidige schooljaar 14% van de scholen het vijf-gelijke-dagenmodel toepast. Dit betekent dat er in vergelijking met 2011-2012 maar liefst veertien keer vaker gebruik wordt gemaakt van het vijf-gelijke-dagenmodel. 

Opgeteld is het resultaat dat in 2011-2012 slechts 7% van de basisscholen het continurooster of het vijf-gelijke-dagenmodel hanteerde, terwijl in 2017-2018 bijna de helft (47%) van de primaire onderwijsinstellingen een van de twee als standaardmodel heeft ingevoerd. Bovendien vormen de scholen die het continurooster of het aandeel vijf-gelijke-dagenmodel gebruiken opgeteld inmiddels een grotere groep dan de scholen die het traditionele model handhaven.

Wanneer zijn scholen overgestapt op

Op basis van de verschuivingstrend werd aan leerkrachten gevraagd wanneer het huidige schooltijdenmodel van hun basisschool is ingevoerd. Meer dan een kwart van alle onderwijzers (29%) geeft aan dat het huidige lestijdenmodel in het schooljaar 2015-2016, of meer recent is ingevoerd. Op bijna twee derde van de basisscholen (63%) heeft men langer geleden gekozen voor het huidige schooltijdenmodel. Scholen die zijn overgestapt op het vijf-gelijke-dagenmodel (14% van het totaal aantal scholen), hebben dit vooral vanaf schooljaar 2015-2016 gedaan.

Lerarentekort 

Nederland kampt de laatste jaren met een lerarentekort. Niet geheel verrassend stellen de onderzoekers van DUO dan ook dat zowel de overstap naar het continurooster als die naar het vijf-gelijke-dagenmodel onder meer zijn gemaakt om de werkdruk van leerkrachten te verminderen. Leerlingen zijn volgens het continurooster eerder uit en op woensdagmiddag vrij, maar een docent is dat niet. Door de invoering van het continurooster heeft een leerkracht meer tijd voor overleg en lesvoorbereiding.

Ondanks het feit dat het aantal leerlingen in het basisonderwijs de afgelopen jaren is afgenomen, is het lerarentekort evident. Wat de situatie extra zorgelijk maakt, is dat deze leerlingendaling naar verwachting niet zal aanhouden. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OC&W) maakt jaarlijks een prognose van het aantal leerlingen in het basisonderwijs. Onder andere de bevolkingsprognoses van het CBS dienen daartoe als fundament. In zijn prognose stelt OC&W dat de leerlingendaling in het primair onderwijs de komende jaren beduidend minder sterk zal zijn dan in de afgelopen jaren. Vanaf 2023 wordt bovendien zelfs weer een stijgende trend voorzien.

Op basis van deze prognose én de in- en uitstroom van docenten, heeft CentERdata een voorspelling gemaakt omtrent het lerarentekort. Daarin wordt gesteld dat het tekort aan personeel in het basisonderwijs in vergelijking met 2017 over tien jaar bijna zal zijn vertwintigvoudigd: van een tekort van 543 fte in 2017 naar een tekort van 10.847 fte in 2027. 

Lerarentekort in Nederland neemt de komende jaren toe

Naast dat het tekort aan leraren ten grondslag ligt aan de verschuiving, wordt de overstap naar het continurooster en het vijf-gelijke-dagenmodel ook gemaakt op aandringen van ouders. Zoals al eerder vermeld, en zoals blijkt uit cijfers van het CBS, komt het steeds vaker voor dat beide ouders werken. De traditionele boterham met papa of mama tussen de middag is in de meeste gevallen allang iets van het verleden, simpelweg omdat ouders in de middag bezet zijn en dus ook geen tijd hebben om overblijfactiviteiten op zich te nemen. Het continurooster en het vijf-gelijke-dagenmodel tackelen die problematiek door (ten dele) overblijftaken aan leerkrachten toe te wijzen, in ruil voor vervroegde eindtijden. Hierdoor hoeven werkende ouders zich niet langer te bekommeren om hun lunchende kind.  

Over het Hoornse model (3) en de overige modellen (5) is niet al te veel te lezen in het rapport. In beide gevallen wordt een overstap naar een dergelijk rooster vooral bewerkstelligd omdat ouders dat wensen. En, net zoals bij het continurooster en het vijf-gelijke-dagenmodel is de reden om naar een van de als ‘overig’ gespecificeerde modellen over te stappen volgens de onderzoekers een poging tot het tackelen van de overblijfproblematiek. 

Kinder- en lesbelang

Ook aan de leerlingen wordt gedacht, want de overstap naar het continurooster of het vijf-gelijke-dagenmodel blijkt positieve effecten te hebben op scholieren. Het vijf-gelijke-dagenmodel bevordert de continuïteit van de lesdag omdat alle dagen een gelijke structuur kennen. Die duidelijkheid doet kinderen goed, aldus de onderzoekers. Daarnaast bevorderen de kortere pauzes en minder lange dagen de concentratie van leerlingen, iets dat ook geldt voor het continurooster. 

Verder stellen de onderzoekers dat tijdens lange middagpauzes op school veel conflicten tussen leerlingen ontstaan. Deze moeten eerst worden opgelost alvorens het middaglesprogramma kan beginnen, wat niet bevorderlijk is voor een leerkracht om de gestelde leerdoelen voor die dag af te ronden. Door een continurooster en het vijf-gelijke-dagenmodel te hanteren zal het aantal conflicten naar verwachting afnemen.

Tijdelijke oplossing?  

Terwijl de verschuivingen naar andere roostermodellen voor veel basisscholen vandaag de dag een antwoord vormen op de werkende ouderparen en het lerarentekort, is het echter wel de vraag of dit een hele duurzame oplossing zal blijken. Als de voorspellingen van OC&W werkelijkheid worden en het lerarentekort echt oploopt tot meer dan 10.000 fte, lijkt het niet aannemelijk dat de diverse problemen die gepaard gaan met een dergelijk gebrek nog op te vangen zijn met slechts een aanpassing van het roostermodel.

Nieuws

Meer nieuws over