KplusV: Herindelen vaak beter dan ambtelijke fusie

19 november 2013 Consultancy.nl

Gemeenten kiezen vaak te snel voor een ambtelijke fusie boven herindeling. Dit stelt Kees Langerwerf, voormalig gemeentesecretaris en momenteel adviseur bij KplusV. “Vaak maken constructies als ambtelijke fusies, centrumconstructies of shared service centra ondanks de goede intenties het lokale bestuur ingewikkelder en duurder”. De organisatieadviseur heeft op basis van zijn ervaring acht afwegingen geschetst rond fuseren of herindelen.

1. Kwaliteit en Kwetsbaarheid

Schaalvergroting zorgt voor meer kwaliteit en minder kwetsbaarheid. Dit geldt bij zowel herindeling als bij ambtelijke fusie. De ambtelijke organisatie professionaliseert en de kwaliteit van beleids-voorbereiding en dienstverlening neemt toe. Het aantal eenpitters in de organisatie neemt af, de gemeente wordt als werkgever aantrekkelijker en het strategisch vermogen van de organisatie neemt toe. Bij herindeling geldt dit laatste meer dan bij fusie, omdat er nog maar één gemeentebestuur is dat geadviseerd hoeft te worden.

2. Continuïteit

Een herindeling is ‘waardevaster’ dan een ambtelijke fusie. Bij ambtelijke fusie kunnen de deelnemers ‘de stekker eruit trekken’. Helaas gebeurt dat nogal eens, vaak om emotionele redenen. Herindeling motiveert om obstakels te overwinnen en alle energie te richten op optimaal functioneren.

KplusV - Gemeenten samenvoegen

3. Bestuurskracht

Een ambtelijke fusie leidt meestal tot verbetering van de ambtelijke organisatie en advieskwaliteit, maar de bestuurlijke positie van de gemeente verandert er niet door. Een door herindeling opgeschaalde gemeente neemt een andere positie in het regionale krachtenveld in en is daardoor bestuurskrachtiger.

4. Kosten

De personeelskosten zijn bij ambtelijke fusies hoger dan bij herindelingen. Allereerst omdat bij een ambtelijke fusie het proces van opdrachtgeven-opdrachtnemen extra capaciteit vraagt, ten tweede omdat gemeenten die ambtelijk fuseren nog wel eigen beleidsvrijheid houden. Ook dit laatste leidt tot extra werk in de fusieorganisatie.

5. Identiteitsverlies?

In discussies over herindelen of fuseren speelt het verlies van identiteit vaak een rol. Naar mijn mening is dat lang niet altijd terecht. De identiteit van een gemeente zit vooral in de identiteit van de diverse kernen. Veel gemeenten die aan schaalvergroting toe zijn, bestaan uit meerdere kernen, die vaak het product zijn van een kleinschalige herindeling uit het verleden. Een bekende uitspraak hierbij: ‘herindeling verandert wel de gemeenten, maar niet de gemeenschap’.

KplusV Organisatieadvies

6. De afstand bestuur-burger

Tegen herindeling pleit dat de afstand bestuur-bestuurde erdoor wordt vergroot. Dat dit zo is wordt in evaluatieonderzoek met name aangetoond aan de hand van een dalende opkomst bij de verkiezingen. Maar er is meer: veel heringedeelde gemeenten ontwikkelen goede initiatieven om de deze afstand weer te verkleinen (kernenbeleid en contactfunctionarissen). Daarnaast wordt in evaluaties van samenwerking de keerzijde van de medaille niet altijd belicht.

Een mooi voorbeeld vind ik de BEL-gemeenten. Er ligt een positief evaluatierapport: de organisatie is geprofessionaliseerd en de bestuurskracht van de gemeente is vergroot. Dat is op zich natuurlijk goed nieuws, maar ik vraag me af of we in tijden van teruglopende middelen een situatie in stand moeten houden waar op een bevolking van 30.000 inwoners 3 burgemeesters, 8 wethouders en 41 raadsleden functioneren. Naar mijn mening een dure manier om de afstand bestuur-bestuurden klein te houden en een hoge prijs voor behoud van zelfstandigheid.

7. Tegenwoordig minder emotie

Vroeger was er veel emotie bij herindelingen omdat ze werden opgelegd. Zeker als een randgemeente bij een stad gevoegd werd, leidde dit tot heuse volksopstanden. Zo staat mij het beeld nog voor ogen van de herindeling rond den Bosch eind vorige eeuw: tijdens een protestmanifestatie stond burgemeester van Rosmalen met dorpsgenoten op de markt in den Bosch ‘donburgers’ te bakken. (Don Burgers was destijds burgemeester van Den Bosch).

In deze tijd van vrijwillige herindelingen hebben gemeenten veel mogelijkheden om participatie goed vorm te geven en het herindelingsproces rustiger te laten verlopen.

Kees Langerwerf - KplusV

8. Herindelers zijn tevreden

Onlangs evalueerde de NSOB (Nederlandse School voor Openbaar Bestuur) 39 herindelingen in Overijssel, Gelderland en Limburg. Betrokkenen oordelen mild: zij zien het nut in en tweederde zou opnieuw voor herindeling kiezen en niet voor ambtelijke fusie.

Nieuws

Meer nieuws over