ConQuaestor aanpak voor financieel gezond beleid

11 maart 2010 Consultancy.nl

Besparen op kosten is ieder jaar voor een aantal gemeenten aan de orde. Door de crisis is het voor nagenoeg alle gemeenten een onderwerp op de begroting voor 2010. De financiële druk zal de komende tijd verder toenemen. De vraag is hoe gemeenten het best kunnen omgaan met de bezuinigingen. Welke bezuinigingmethode leidt tot een duurzaam financieel gezond beleid?
 
Bezuinigen dient een doel, namelijk het beschikbaar krijgen van middelen om de begroting sluitend te krijgen of om ruimte te maken voor nieuw beleid. Logischerwijs wordt er meestal een methode gekozen waarmee het doel wordt bereikt met liever minder dan meer inspanning en zonder dat al te lastige keuzes hoeven te worden gemaakt. In onderstaande figuur zijn methoden genoemd die van links naar rechts tijdrovender zijn en meer fundamentele keuzes vereisen.
 
ConQuaestor - Strategische Kostenbeheersing
 
Kaasschaafmethode
De ‘kaasschaafmethode’ wordt omwille van de eenvoud veel toegepast. Alle budgetten worden indien mogelijk met een vast percentage verlaagd. De begroting is met deze methode relatief eenvoudig sluitend te krijgen, omdat het benodigde kaasschaafpercentage simpelweg te berekenen is. Pijnlijke keuzes zijn niet nodig, omdat alle budgetten in dezelfde, beperkte mate worden geraakt en het volledig schrappen van budgetten of keuzes tussen budgetten niet nodig zijn.
 
Er kleven wel nadelen aan deze methode. Het realisme van de besparingen kan beperkt zijn en wanneer de budgethouder zich niet inspant om de besparing te realiseren, zal deze waarschijnlijk niet tot stand komen. De begroting is dus sluitend gemaakt, maar zal de jaarrekening ook sluiten?
 
Ombuigen
Ombuigen is een andere veel toegepaste bezuinigingsmethode. Er wordt geredeneerd vanuit de kosten en er worden voorstellen tot bezuinigen gedaan door de ambtelijke organisatie. Deze voorstellen worden aan de politiek voorgelegd die vervolgens keuzes moet maken.
 
Maar al te vaak wordt ‘de bal rondgespeeld’. Een goede manier om bezuinigingen op jouw budgetten te voorkomen is namelijk dat de bezuiniging op een andere plek wordt gerealiseerd. Daarom verwijzen afdelingen vaak naar andere afdelingen en kijkt een portefeuillehouder graag naar van andere portefeuillehouders.
 
Ook wordt tussen politiek en ambtenarij de bal rondgespeeld. Ambtenaren vinden dat “al het vet van de botten is” en de politiek voorkomt liever lastige keuzes door op het ambtenarenapparaat te bezuinigen.
 
Strategische kostenbeheersing
Een ‘duurzaam financieel gezonde’ methode benadert bezuinigen vanuit een strategische invalshoek. Strategische kostenbeheersing is gericht op waardecreatie voor de burger: niet de keuze voor het besparen door korten of wegnemen van bepaalde budgetten staat centraal, maar een bewuste duurzame keuze om de financiële middelen aan waardecreërende activiteiten te besteden.
 
De strategische verankering geeft de bezuinigingen een duurzaam karakter. Wanneer met een (niet-strategische) bezuiniging ook de waarde teniet wordt gedaan, dan bestaat de mogelijkheid dat de kosten “teruggroeien”, omdat de behoefte aan die waarde blijft bestaan.
 
In de praktijk blijken bezuinigingen vaak niet duurzaam: 2/3 van de beoogde bezuinigingen is na 3 jaar niet meer aanwezig. De oorzaken hiervoor zijn divers: te weinig middelen zijn toegewezen aan het bezuinigingtraject, de implementatie wordt onderschat, er is een verlies aan momentum door vertraging in de uitvoering, er is een slechte analyse vooraf en/of een teruggroei van de kosten omdat consequenties van de bezuinigingen niet worden geaccepteerd of ingezien.
 
ConQuaestor - Duurzaam Financieel Gezond
 
Kortom, de bezuinigingen moeten ruime tijd goed worden gevolgd en er is een stevige analyse nodig die waarde en kosten met elkaar in verband brengt evenals de kosten met haar kostenveroorzakers.
 
De situatie
Het zijn turbulente tijden voor gemeenten. De laatste jaren is er een sterke beweging tot decentralisatie, met als meest bekende voorbeelden de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) en het Participatiefonds. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor hulp aan mensen met een beperking en worden geacht het beleid voor reïntegratie, volwasseneneducatie en inburgering beter op elkaar af te stemmen en integraal uit te voeren.
 
Ook worden er aan gemeenten forse ambities gesteld aan het niveau van de dienstverlening en de doorvoering van wetswijzigingen zoals de invoering van de WABO (Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht) met een digitaal loket en de NORA (Nederlandse Overheids Referentie Architectuur) die eisen stelt op het gebied van de e-gemeente.
 
Het takenpakket van de gemeente en daarmee de gewenste financiële middelen zijn dus fors toegenomen. Daarnaast blijven politieke wensen overeind. Meer recent is door de economische crisis de opwaartse stuwing op de uitgaven en de neerwaartse druk op de inkomsten van gemeenten steeds verder toegenomen.
 
De kosten worden hoger in het kader van de WWB (Wet Werk en Bijstand), scholing, schuldhulpverlening en de wens om de lokale economie te stimuleren. De gemeentelijke inkomsten nemen af door ontwikkelingen in het Gemeentefonds, lagere inkomsten uit de OZB en een neerwaartse druk op het Grondbedrijf door lagere opbrengsten uit verkoop van (bouw)grond.
 
Regeren is vooruitzien
In een rondetafelgesprek dat door ConQuaestor is gehouden met verschillende financieel deskundigen uit de gemeentewereld, kwam naar voren dat de manier van bezuinigen zal verschuiven naar de meer tijdrovende en fundamentele methode.
 
De druk op de gemeentebegroting is de afgelopen periode namelijk toegenomen en zal verder toenemen doordat de werkeloosheid waarschijnlijk verder stijgt met hogere WWB-kosten als gevolg en het Rijk waarschijnlijk zal gaan bezuinigen met daaraan gekoppeld een daling van gemeentefondsinkomsten. Een korte analyse van voorjaarsnota’s van gemeenten laat ook een beeld zien van een meerjarenperspectief dat verder verslechtert.
 
Deze vooruitzichten stemmen wellicht somber, maar ze bieden ook een uitgelezen kans: de toepassing van een ‘duurzaam financieel gezonde’ bezuinigingsmethode, een methode die waardecreatie voor de burger voorop stelt en duurzame ruimte creëert in de begroting voor het moment dat de economie en daarmee de financiële ruimte van gemeenten verbetert.
 
Conquaestor - Overheid
 
Door de toenemende financiële druk kan een situatie ontstaan waardoor een meer fundamentele discussie politiek acceptabel of wenselijk is. Dat momentum wordt versterkt door de aankomende verkiezingen: er kan aan het begin van de bestuursperiode worden gezaaid en later worden geoogst.
 
De methode vergt tijd en om de boot niet te missen is het noodzakelijk om op tijd voorbereidingen te treffen. Allereerst dient te worden geconstateerd of de strategie van de gemeente voldoende scherp is. Indien dat niet het geval is, kunnen voorbereidingen worden getroffen zodat met een nieuw bestuur niet onnodig tijd wordt verloren bij het herformuleren van de strategie.
 
Daarnaast kan de ambtelijke organisatie dossiers voorbereiden waarover het nieuwe bestuur kan besluiten (al dan niet vanuit een nieuw strategisch licht). Wanneer deze voorbereidingen niet worden getroffen kan er kostbare tijd verloren gaan voordat de gewenste discussies kunnen worden gevoerd.
 
Keuzes worden vervolgens nog later gemaakt. Het juiste moment kan dan al voorbij zijn. Het spanningsveld tussen beleidsambities, politieke financiële druk en economische tegenwind biedt de kans om de gemeenten duurzaam te positioneren in de kern van de taakuitoefening en met een scherpe vinger aan de financiële pols.
 
Modern krachtig bestuur vraagt om het pakken van die kans! De methode van ‘duurzaam financieel gezonde’ kostenbeheersing biedt gemeenten hiertoe een handreiking. De crisis als kans…
 
Een artikel van R. Wouters en J. van den Heuvel, beiden adviseur bij de Publieke Sector tak van ConQuaestor.

Nieuws