Gemeenten missen capaciteiten voor effectief verandermanagement

06 juni 2017 Consultancy.nl

Gemeentelijke medewerkers hebben weinig vertrouwen in het verandermanagement van de Nederlandse gemeenten. Dat blijkt uit onderzoek van BDO Accountants & Adviseurs. Dit zou met name te wijten zijn aan een gebrek aan effectief leiderschap. Het geringe vertrouwen is zorgwekkend aangezien de gemeenten aan de vooravond staan van een grote veranderopdracht. 

De verhouding tussen de inwoners van Nederland en de overheid is de laatste jaren flink aan het verschuiven. Bij zowel burgers als bedrijven er is een toenemende behoefte aan ruimte voor eigen initiatieven en het is aan de overheid om te zorgen dat de daarvoor benodigde ruimte ontstaat. In deze transformatie is een cruciale rol weggelegd voor de gemeenten, die als lokale overheid dicht bij de bevolking staan en als zodanig het beste in staat lijken de werelden van overheid en samenleving met elkaar te verbinden. Hiervoor zullen er echter wel grootscheepse organisatorische veranderingen moeten plaatsvinden. 

In het kader van deze ontwikkelingen deed accountants- & advieskantoor BDO in opdracht van tijdschrift Binnenlands Bestuur onderzoek naar de verandercapaciteit van Nederlandse gemeenten. Hiervoor werden vragen gesteld aan 698 respondenten die werkzaam zijn bij 190 gemeenten en aan 82 medewerkers van regionale uitvoeringsorganisaties die zich bezighouden met de uitvoering van gemeentelijke taken. Het onderzoek werd uitgevoerd aan de hand van de theorie en methodiek van Anton Cozijnsen, emeritus-hoogleraar Verandermanagement aan de VU Amsterdam. In deze methodiek wordt het vertrouwen in het verandermanagement gemeten in termen van een procentuele ‘risicobeheersingsgraad’. Het is de eerste keer dat er systematisch onderzoek is gedaan naar de verandercapaciteit van Nederlandse gemeenten. 

De risicobeheersingsgraad bij gemeenten

Weinig vertrouwen gemeentemedewerkers

Het onderzoek laat ten eerste zien dat er onder gemeentelijke medewerkers veel scepsis heerst ten aanzien van de capaciteit van de gemeenten om zich goed aan te passen aan hun veranderende rol binnen de samenleving. 87% van alle respondenten vindt dat er onvoldoende effectieve sturing is binnen de organisatie en 83% van hen meent dat de gemeentelijke organisaties niet in staat zijn binnen de gestelde tijd veranderingen te realiseren. Daarnaast is ook 83% van de ondervraagden bang dat de veranderingen negatieve gevolgen zullen hebben voor hun eigen positie binnen de gemeentelijke organisatie.

De gemiddelde risicobeheersingsgraad komt in het onderzoek uit op 17%, een volgens de onderzoekers zeer lage score die aangeeft dat de overgrote meerderheid van de ondervraagde gemeentemedewerkers vindt dat de veranderrisico’s onvoldoende onder controle zijn. Onder de respondenten van de regionale uitvoeringsorganisaties is dit percentage wel wat hoger, namelijk 26%. De onderzoekers verklaren het verschil door te wijzen op de heldere taakstelling van deze organisaties en op het feit dat uitvoeringsorganisaties minder te maken hebben met onvoorspelbare politieke verschuivingen. 

In welke mate worden veranderrisico's niet beheerst

Verschillende perspectieven

De onderzoeksresultaten tonen verder de aanzienlijke verschillen tussen de respons van medewerkers, teamleiders, afdelingshoofden en het topmanagement. Volgens de onderzoekers staat de positie in de organisatie van een respondent in relatie tot zijn of haar perspectief ten aanzien van het verandervermogen van de organisatie – hoe lager de positie binnen de organisatie, hoe negatiever er wordt gedacht over het vermogen van de gemeente om effectieve verandering te bewerkstelligen. Van de managers meent 39% dat de gemeente de veranderrisico’s voldoende onder controle heeft, bij de afdelingshoofden is dat nog 29%, bij de teamleiders is het 18% en bij de uitvoerende medewerkers is nog maar 13% positief gestemd. De onderzoekers merken op dat de hogergeplaatste werknemers weliswaar het minst negatief zijn, maar dat ook zij weinig vertrouwen hebben in de verandercapaciteit van de gemeenten.

Risicobeheersingsgraad per niveau

Gebrek aan leiderschap

De belangrijkste conclusie die volgens de onderzoekers op basis van de onderzoeksresultaten kan worden getrokken, is dat er bij de Nederlandse gemeenten een enorm verbeterpotentieel ligt op het gebied van leiderschap. Zo valt er nog veel winst te boeken wat betreft (onder meer) de communicatie met de medewerkers, het concretiseren van veranderdoelen, het werken aan afstemming tussen verschillende eenheden van de organisatie en het verbreiden van ‘veranderkennis’ binnen de organisatie.

Ook wijzen ze in dit verband op de bijzondere karakteristieken van leiderschap in het openbaar bestuur, waar managers vaak gedwongen zijn te balanceren tussen enerzijds draagvlak onder de bevolking en anderzijds daadkracht binnen de politiek. Hierin wordt volgens de onderzoekers vaak de prioriteit gegeven aan de oplossing die het meeste draagvlak geniet, wat binnen een politieke setting niet zo verwonderlijk is. Vanuit een veranderkundig perspectief is dit volgens de onderzoekers dit minder wenselijk, gezien de weerstand waarop vernieuwingstrajecten binnen organisaties vaak stuiten.

Frank van der Lee, partner bij BDO en gespecialiseerd in de publieke sector, stelt dat de sleutel voor de oplossing van de aanstaande vraagstukken bij de directies ligt: “Hun leiderschap is cruciaal voor afstemming en consistentie op bestuurlijk niveau, zodat lager in de organisatie verandering geen verwarring wordt. Het ontbreekt nu vaak aan veranderleiderschap dat wezenlijk andere competenties vereist dan regulier management. Alle stakeholders dienen bij de hand genomen te worden en inzichtelijk te krijgen wat de naderende transitie voor hen gaat betekenen.” 

In 2015 kregen gemeenten de (budget)verantwoordelijkheid voor de maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg en arbeidsmarktparticipatie van haar bewoners toegewezen. Anton Revenboer, senior manager bij BDO en gespecialiseerd in overheidsorganisaties, merkt op dat het twee jaar later inmiddels hoog tijd is dat de gemeenten grote stappen gaan zetten op dit terrein: “De jaren van invoering zijn echt voorbij.” Hij besluit: “Nu is het zaak dat het traject van decentralisatie daadwerkelijk tot maatschappelijk rendement gaat leiden. Gemeenten hebben aantoonbaar nog een flinke slag te maken om daadwerkelijk servicegerichter, sneller en effectiever te worden.”  

Nieuws

Meer nieuws over