Ecosystem Canvas brengt innovatielandschap in kaart

15 juni 2016 Consultancy.nl

Innoveren in allianties en netwerken wint sterk aan populariteit. Dit kent echter ook een keerzijde: omdat er veel partijen bij betrokken zijn, is het lastig om grip te krijgen op zo'n innovatie-ecosysteem. Vooral overheden en netwerkorganisaties die het ecosysteem willen stimuleren, ervaren deze complexiteit. De sleutel ligt voor hen in een sterke kennis van zowel het landschap als de onderlinge strategische afhankelijkheden. Het ‘Ecosystem Canvas’, ontwikkeld door adviesbureau KplusV, biedt hierbij uitkomst.

Innovatie speelt een steeds belangrijkere rol voor organisaties om onderscheidend te zijn en te kunnen concurreren. Het betekent stijgende R&D-uitgaven en innovatiemanagement dat naar een hoger niveau getild moet worden. Daarnaast verandert de aard van innovatie. Trends als technologische disruptie, de opkomst van corporate venturing en het aangaan van allianties leiden ertoe dat innovatie steeds vaker plaatsvindt binnen ketens of netwerken, en niet slechts binnen de muren van een enkele organisatie. Door deze ontwikkelingen heeft de term 'innovatie-ecosysteem' een vlucht genomen: veel bedrijven, overheden en kennisinstellingen zien het als dé plek voor open innovatie en maken er daarom deel van uit of bouwen eraan mee.

Een ecosysteem biedt de deelnemers tal van voordelen. Gemakkelijkere toegang tot relevante kennis en stakeholders bijvoorbeeld en kruisbestuiving van kennis, maar ook gezamenlijke ontwikkeling van innovatie en – daardoor – collectief eigendom. Er kleven echter ook nadelen aan het werken in bredere netwerken. Sommige critici geven aan dat hierdoor het eigendom wordt gefragmenteerd, of dat het lastiger wordt voor de organisatie om zich te focussen op de eigen ambities. En als een alliantie vroegtijdig wordt aangegaan, kan die achteraf minder efficiënt blijken voor de uiteindelijke innovatie-output.

Een van de grootste uitdagingen is dat ons land legio innovatie-ecosystemen kent. Volgens een recent onderzoek van het FD zijn er alleen al in Nederland meer dan 220 innovatie-hotspots actief. Tel daar ook alle verschillende netwerken, venture groups en initiatieven vanuit de overheid bij op, en al gauw is het lastig om door de bomen het bos te zien. “Nederland kent talloze initiatieven om ondernemerschap en innovatie te stimuleren. Maar niet alles dient dezelfde doelgroep”, zegt Maarten van Gils, adviseur bij KplusV, die toevoegt dat ook de initiatiefnemers veelal verschillen: “Zowel bedrijven als kennisinstellingen werken aan ondernemerschap en innovatie.” Daarbij voeren (semi-)overheden vaak de faciliterende rol om innovatie en ondernemerschap binnen het ecosysteem te stimuleren.

Ecosystem Canvas

Om overheidsinstellingen, en ook netwerkorganisaties, te helpen hun weg te vinden binnen het landschap van innovatie en ecosystemen, ontwikkelde KplusV – een adviesbureau dat onder meer gespecialiseerd is in publiek-private samenwerking – een speciaal model: het ‘Ecosystem Canvas’. Met dit model kunnen overheden en netwerkorganisaties hun kennis versterken van zowel het innovatielandschap als de strategische afhankelijkheden tussen spelers in de markt. Hierdoor kunnen zij ondernemers beter laten begrijpen welke innovatie-ecosystemen er bestaan, hoe deze van voordeel kunnen zijn voor hun organisaties, en hoe samenwerking met andere spelers binnen het ecosysteem kan leiden tot win-win-proposities. “Met het Ecosystem Canvas kunnen zij ondernemers laten zien in welke innovatiefase en met welk vraagstuk zij waar moeten aankloppen. En zo dus innovatie en ondernemerschap aanjagen”, legt Van Gils uit.

Zes fasen van het innovatieproces

Het Ecosystem Canvas is opgebouwd uit twee dimensies. Allereerst maakt het onderscheid tussen zes fasen van een innovatieproces. De andere dimensie kijkt naar vier verschillende bouwstenen die nodig zijn om een technologisch idee uit te laten groeien tot een innovatie.

Een innovatieproces bestaat uit zes fasen, waarin een technologisch idee (inventie) met de tijd 'rijpt' tot een productportfolio. Dit zijn achtereenvolgens de zaai-, kiem-, start-, ontwikkel-, groei- en consolideringsfase. Het is echter niet alleen het idee dat de diverse fasen doorloopt. Ook de zogenaamde habitat (lees: businesscase) rondom het idee moet gedurende iedere fase mee ontwikkelen om het technologische idee tot een commercieel succes te maken. Deze habitat bestaat uit vier bouwstenen: de (competenties en rol van de) innovator, de bedrijfsvoering, de faciliteiten en de financiering.

Samen vormen de innovatiefasen en bouwstenen het complete Ecosystem Canvas. De invulling van het model is echter sectorspecifiek, aangezien iedere sector zijn eigen vraagstukken kent. Door het model te gebruiken, kunnen overheden en netwerkorganisaties voor de ondernemers concreet inzichtelijk maken welke initiatieven er zijn en waar geografische of thematische clusters gevormd kunnen worden. “Hierbij is het van belang om ze in relatie tot elkaar te bekijken. Dat zorgt ervoor dat een vergelijking van de focusgebieden mogelijk is”, licht Van Gils toe, die toevoegt: “Op die manier worden in het innovatie-ecosysteem doublures zichtbaar (initiatieven die hetzelfde nastreven), synergiën duidelijk (initiatieven die gelinkt zouden moeten zijn) en witte vlekken beter waarneembaar (initiatieven die nog ontbreken).”

Vier bouwstenen van de habitat

Het model brengt ook de kwaliteit van innovatie-ecosystemen in kaart. “Open innovatie en innovatie-ecosystemen zijn gevleugelde begrippen geworden, maar in de praktijk zie je veel verschil in kwaliteit en activiteit”, zegt Van Gils. De kwaliteit wordt gemeten door onder meer te kijken naar de gebruikte instrumenten om innovators te ondersteunen, of naar de resultaten die binnen de initiatieven zijn behaald.

“Het Ecosystem Canvas is een nuttige tool voor overheden of netwerkorganisaties die de kwaliteit van hun eigen innovatielandschap willen maximaliseren”, vat Van Gils samen, die aangeeft: “Door het gebruik van het canvas kunnen zij grip krijgen op hun innovatie-ecosysteem.” De oplossing ligt volgens de KplusV-adviseur in het zoeken naar een “natuurlijk zwaartepunt – en daarmee ook focus” – in het ecosysteem. “Het inzicht in het landschap biedt een leidraad voor beleidsmakers om innovatie en ondernemerschap gericht een impuls te geven. En een gedetailleerder zicht op de initiatieven geeft handvatten voor optimalisatie”, besluit Van Gils.

Nieuws