Overheid en sociaal domein hebben baat bij netwerkverknoping

26 januari 2016 Consultancy.nl

Het verknopen van samenwerkingsverbanden binnen het sociaal domein kan een aanzienlijke winst opleveren voor overheidsinstanties en burgers. Dat stelt onderzoekster Esther Klaster in een proefschrift dat aan de basis stond van haar promotie eind vorig jaar aan de Universiteit Twente. Klaster is sinds 2012 werkzaam als Consultant Public Domain bij adviesbureau B&A.

De afgelopen jaren hebben gemeenten hun focus op samenwerking op diverse beleidsterreinen vergroot. In veel gevallen zijn zulke samenwerkingsverbanden gedreven door efficiëntie-doelstellingen, met als gevolg dat de afgelopen periode steeds vaker shared services centra zijn opgezet om backoffice taken of ambtelijke fusieorganisaties op te tuigen, die de prestaties van bepaalde onderdelen van de bedrijfsvoering van gemeenten moeten verbeteren. Een onderzoek van medio 2014 toonde aan dat 85% van gemeenten op het gebied van bedrijfsvoering samenwerkt.

De opkomst van grotere fusies en samenwerkingen binnen het gemeentelijke domein kwamen in 2014 in een stroomversnelling, als gevolg van grote veranderingen die recentelijk in overheidsland zijn geïntroduceerd. Sinds 1 januari 2015 hebben gemeenten in Nederland – in het kader van de zogeheten drie decentralisaties – nieuwe taken gekregen op het gebied van zorg, participatie en jeugd, en in de praktijk blijken veel gemeenten te klein om deze taken effectief en efficiënt uit te voeren. Daarom zoeken zij onderling vaak verdergaande samenwerking, in regionale netwerken.

De creatie van gemeentelijke netwerken heeft de afgelopen jaren zowel tot succesvolle als minder geslaagde samenwerkingsverbanden geleid. Om het effect van ambtelijke fusies en gemeentelijke samenwerking beter te begrijpen, gaf vorig jaar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) organisatieadviesbureau SeinstravandeLaar de opdracht om het fenomeen te onderzoeken en een overzicht van de bevindingen, best practices en verbeterpunten te presenteren.

In een ander onderzoek, in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW), wierpen ook PwC en de Universiteit Twente hun licht op het verbeterpotentieel ten aanzien van de verschillende samenwerkingsverbanden in de markt. Volgens onderzoekster Esther Klaster, die als adviseur werkzaam is bij onderzoeks- en adviesbureau B&A, kan het verknopen van dergelijke netwerken een belangrijke winst opleveren voor de betrokken organisaties en voor burgers. In het kader van haar onderzoek, dat onderdeel uitmaakte van haar promotie* (op het onderwerp ‘Regionale netwerken in onderwijs en arbeidsmarkt') aan de Universiteit Twente**, onderzocht Klaster dertien netwerken in vier verschillende regio’s. Deze netwerken hebben tot doel nationale doelstellingen te vertalen in regionale acties en worden (financieel) gestimuleerd door diverse ministeries. De netwerken bestaan uit onder meer gemeenten, ROC-scholen, UWV-Werkpleinen en bedrijven.

Het onderzoek, dat bestond uit interviews, vragenlijsten, sociale netwerkanalyse, prestatiecijfers en observatieonderzoek, wijst uit dat veel netwerken elkaar binnen een regio overlappen. Medewerkers van deze organisaties komen elkaar in verschillende netwerksettingen steeds opnieuw tegen. Klaster duidt deze overlap aan met de term ‘regionaal meta-netwerk’. In regio’s waar optimaal gebruik wordt gemaakt van het meta-netwerk slagen betrokkenen er in voorzieningen van afzonderlijke projecten te combineren. Bijvoorbeeld door één loket te maken voor meerdere doelgroepen, of door coaches voor jongeren die dreigen uit te vallen óók in te zetten voor jongeren die al werkloos thuis zitten.

Door de verschillende bevindingen met elkaar te verbinden, concluderen de onderzoekers dat het efficiënt verknopen van de overlap tussen de verschillende netwerken een win-win situatie kan opleveren. “Als het Rijk en de regionale partijen de bestaande regionale netwerken beter benutten, kunnen nieuwe projecten sneller worden opgestart, doordat deze voortbouwen op bestaande vertrouwensrelaties”, legt Klaster uit, die daar aan toevoegt: “Bovendien kunnen er betere resultaten worden geboekt.”

De transitie richting meer netwerkverknoping vereist wel een verschuiving van de mindset, stelt Klaster. Van groot belang is bijvoorbeeld dat het Rijk de ruimte biedt. “Ieder project kent immers zijn eigen financiering en regels. Daarvoor is het dus belangrijk dat beleid vanuit verschillende ministeries en directies goed op elkaar wordt afgestemd”, aldus Klaster. De uitdaging die hiermee gepaard gaat blijkt ook uit vier casestudies die Klaster uitvoerde binnen het Rijk. Hieruit bleek dat deze initiatieven weliswaar tot kleine verbeteringen hebben geleid, maar zelden het beoogde effect hebben behaald. Een van de belangrijkste redenen voor het falen is dat de prikkel voor directeuren en beleidsmedewerkers ontbreekt om over de grenzen van hun eigen directie te denken en te werken. “Zolang politici ‘scoren’ op hun eigen portefeuille belangrijker vinden dan het maken van goed afgestemd, integraal beleid voor burgers en organisaties, missen directeuren en beleidsmakers de stimulans om écht samenwerking op te zoeken met collega’s van andere directies en departementen”, aldus Klaster.

Om dit nadelige effect tegen te gaan, pleit zij voor het werken met bredere, regionale budgetten waarbij meta-netwerkactoren (en niet de politiek) zelf kunnen bepalen welke kwesties in hun regio prioriteit hebben. De verwachting is dat initiatieven die hieruit voortvloeien effectiever en duurzamer zijn dan projecten die voortkomen uit tijdelijk door het Rijk gesubsidieerde netwerken.

* Esther Klaster promoveerde op donderdag 17 december 2015 met haar proefschrift getiteld ‘Toward more effective regional networks. A multi-method study on top-down stimulated networks in the Dutch public-policy areas of education and employment’.

** De Universiteit Twente is onder meer gespecialiseerd in het sociaal domein. Momenteel voert de universiteit  – in samenwerking met BMC Advies – een onderzoek uit naar zelforganisatie binnen het sociaal domein.

Nieuws

Meer nieuws over